Ta‘lim berish usullari, shakllari va vositalari

Ta‘lim berish usullari, shakllari va vositalari

Reja:

1.Ta`lim berish metodlari (usullari) xaqida tushuncha. 

2.Ta`lim metodlarining turlari 

3.Ta`lim berish vositalari. 

4.Ta‘lim berish shakli. 

1.Ta‘lim berish usullari (metodlari) xaqida tushuncha. Ta‘lim metodlari(usullari): tushuncha, funksiya, tasnif. Usul – (yunon tilida ―metod‖ so’zidan olingan bo’lib izlanish yoki bilish yo’li, nazariya, ta‘limot ma‘nolarini anglatadi) aniq vazifani yechishga bo’ysindirilgan, borliqni amaliy yoki nazariy o’zlashtirish operatsiyalari yoki yo’llarining yig’indisi. Falsafa lug’atida ushbu tushuncha umumiy tarzda «maqsadga erishish usullari» deya sharhlangan. Ayni vaqtda pedagogik manbalarda «ta‘lim usullari» tushunchasiga berilgan ta‘riflarning xilma-xil ekanligiga guvoh bo’lish mumkin. 

Mazkur o’rinda ularning ayrimlarini keltiramiz: Shuningdek, ta‘lim usullarining o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro hamkorlikdagi tartibli faoliyatlari usullari ekanligi to’g’risidagi fikrlar ham mavjud. «Ta‘lim usullari dastlab pedagog ongida muayyan yo’nalishdagi faoliyatning umumlashma loyihasi tarzida namoyon bo’ladi. Mazkur loyiha amaliyotga o’qituvchi va o’quvchilar faoliyatining o’zaro tutashuvi, o’qitish va o’qishga qaratilgan aniq xususiyat, amallar yoki usullar majmuasi sifatida joriy etiladi. Usullar boshqa shakllarda namoyon bo’lmaydi, buning boisi ta‘lim usuli o’zida umumiy holda faoliyatning didaktik modelini ifoda etadi»

1. Ta‘lim metodlari ta‘lim jarayonida qo’llanilib, uning samarasini ta‘minlovchi usullar majmuidir. Таълим методи– замонавий даражада ўқув-тарбиявий мақсадларга эришишга йўналтирилган педа гог ваўқувчиларнинг ўзаро боғлиқ фаолият усулларидир (В.И.Загвязинский) Таълим методлари деганда Таълим методлари – ўқув жараѐнининг му раккаб таркибий унсу ри (компоненти) бў либ, ўқитувчи ва ўқув чи фаолиятининг барча йўналишларини ѐри-тишга хизмат қилади, улар ўртасида кўп сонли алоқа ва боғ-ланишларни юзага кел-тиради (Г.И.Ҳукина) ўқитувчи нинг ўргатувчанлиги ваўқувчиларнинг ўқув материалини эгаллашга йўналти рилган турли дидак тикмасалалар ечими нитопишга оид ўқувбилиш фаолият ларини ташкил этиш усулларитушунила ди (И.Ф.Харламов) Таълимметоди – белгиланган мақсадга эришишни таъминлов чи алгоритмлаштирил ган, муайян мазмунга эгаҳаракатлар тизими дир (П.И.Подласый) Ta‘lim metodlari ta‘lim maqsadini yoritishga xizmat qiladi, u yordamida ta‘lim mazmunini o’zlashtirish yo’llari ifoda etiladi, o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro harakati, xususiyati aks ettiriladi. Metod, bir tomondan, ta‘lim maqsadiga erishish vositasi sifatida namoyon bo’lsa, boshqa tomondan, boshqariluvchan o’qish faoliyatini amalga oshirish sharti hisoblanadi. 

Ta‘lim metodlari doimo u yoki bu o’qish vositalari yordamida joriy etiladi, shu bois ularning o’zaro shartlanganligini ta‘kidlash joiz. Chizmadan anglanib turibdiki, ta‘lim metodi tuzilmasida quyidagilar ajralib turadi: maqsadli tarkib; faoliyatli tarkib; ta‘lim vositalari. Tabiiyki, umumiy holda erishilgan natija har doim ham o’qituvchining dars boshida belgilagan maqsadiga mos kelavermaydi. Ta‘lim maqsadi o’qituvchi va o’quvchilar faoliyati asosida, shuningdek, ta‘lim vositalari yordamida natijalanadi, ushbu jarayonda aniq maqsadga yo’naltirilgan mexanizm ishga tushadi. Ta‘lim tizimlari maqsadga erishish jarayonida bosh xalqa aynan qanday va qaysi mexanizm asosida hamda mavjud tarkibiy unsurlarni qanday ishga solish mumkinligini ifodalashga xizmat qiladi. Ta‘lim metodi tuzilmasi chizmada quyidagicha namoyon bo’ladi (M.N.Skatkin qarashlariga ko’ra): Ўқув фаолияти Таълим мақсади Ўқувчи фаолияти Таълим методи Мақсад сари ҳаракатланиш мехнаизми Ўқитувчи фаолияти Ўқувчининг воситали фаолияти Таълим методи тузилмаси Ta‘lim metodlari quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: Таълим методлари Эришилган мақсад Мотивацияли Ташкилий Тарбиявий Ривожлантирувчи Таълимий Таълим методларининг асосий функциялари «Ta‘lim metodi» atamasi bilan birga ko’p hollarda «metodik usul» (sinonimlari – pedagogik usul, didaktik usul) tushunchasi ham qo’llaniladi. Dars jarayonida turli ta‘lim metodlaridan yoki ularning majmuasidan foydalanish mumkin. Ta‘lim metodlarini tanlash quyidagi mezonlari asosida aniqlanadi: didaktik maqsad asosida; ta‘lim mazmuni asosida; o’quvchilarning o’quv ko’nikmalarini egallash va rivojlanish darajasi asosida; o’qituvchining tajribasi va kasbiy tayyorgarlik darajasi asosida. O’qituvchi tomonidan qo’llanilayotgan ta‘lim metodlari majmuasi boshlang’ich sinflardan yuqori sinflarga o’tish asosida o’zgarib hamda murakkab xususiyat kasb eta boradi. Ushbu jarayonda ayrim metodlarni qo’llash chastotasi oshsa, ayrim metodlarni qo’llashga bo’lgan ehtiyoj kamayadi. Ta‘lim metodlaridan foydalanish ko’lami, holati o’qituvchining kasbiy tayyorgarligi va mahorati darajasiga bog’liq holda o’zgaradi. Didaktikada munozaralarga sabab bo’layotgan yana bir muhim ob‘ekt ta‘lim metodlarining tasnifidir. 

«Ta‘lim metodlari tasnifi ularning ma‘lum belgilari bo’yicha tartibini ifodalovchi tizimdir. Hozirgi vaqtda ko’plab ta‘lim metodlari ma‘lum», - ekanligini ta‘kidlagan holda I.P.Podlasiy fikrini quyidagicha davom ettiradi, - «Biroq bugungi kunda yetakchi sanaluvchi didaktik g’oya yagona va o’zgarmas metodlar majmuini yaratishga intilish samarasiz ekanligini tushunishga yordam beradi. O’qitish – favqulodda harakatchan, dialektik jarayon. Metodlar tizimi ham bu harakatlanishni aks ettiradigan darajada jo’shqin bo’lishi, metodlarni qo’llash amaliyotidagi doimiy o’zgarishlarni hisobga olishi kerak»1. Ta‘lim metodlarini tanlash muammosi uzoq davrdan buyon tadqiq qilib kelinmoqda. Biroq tadqiqotlar soni ko’p bo’lsada, bu borada yagona to’xtamgan kelinmagan. Ushbu o’rinda ta‘lim amaliyotida qo’llanilib kelayotgan metodlar tizimi (tasnifi)ga to’xtalib o’tamiz. 

Ta‘lim metodlarining tasnifi asosiy didaktik maqsadlar bo’yicha tizimlashtiriladi2. М.А.Данилов ваБ.П.Есиповларнинг қарашларига кўра

1. Билимларни эгаллаш методлари. 

2. Кўникма ва малакаларни шакллантириш методлари.

3. Билимларни қўллаш методлари. 

4. Назорат (билим, кўникма ва малакаларни мустаҳкамлаш ва текшириш) методлари.

 Таълим методларининг таснифи Mualliflar tavsiya etilayotgan metodlarni quyidagi chizma bo’yicha qo’llash maqsadga muvofiqligini ta‘kidlaydilar: 

1.Materialni og’zaki bayon qilish (hikoya, tushuntirish, maktab ma‘ruzasi). O’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish o’qituvchining tushuntirishini faol qabul qilish va puxta o’ylash evaziga amalga oshiriladi. Bilimlarni uzatish vositasi sifatida o’qituvchi nutqi muhim ahamiyatga ega. Bu o’rinda o’qituvchining o’quvchilar faoliyatiga rahbarligi mavzuni qo’yish, rejani e‘lon qilish, o’quvchilar faoliyatini boshqarishdan iborat bo’ladi. 

2.Suhbat. O’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish jarayoni: ular e‘tiboriga havola etilayotgan savolning mohiyatini anglash, mavjud bilimlar va tajribani safarbar qilish, savolga oid ob‘ektlarni o’zaro taqqoslash, puxta o’ylash va savollarga to’g’ri javob tayyorlashdan iborat. O’qituvchining rahbarligi: mavzuni qo’yish, savollarni ifodalash, berilgan javoblarni tuzatish, to’ldirish va umumlashtirish kabi holatlarda namoyon bo’ladi. Suhbat metodi yordamida bilimlarni o’zlashtirishda o’quvchilar mavjud bilimlari va tajribalariga tayanadilar. 

3.Darslik (umuman, kitob) bilan ishlash (umumlashma va xulosalarni anglash, ularni xotirada saqlashga xizmat qiladi). Bilimlarni o’zlashtirish manbai bo’lib bosma matn xizmai qiladi. O’qituvchining rahbarligi esa topshiriqni ifodalash, faoliyat maqsadini belgilash, o’quvchilarga darslik bilan ishlashning yangi usullarini o’rgatish, o’zlashtirilgan bilimlarning tushunilish va mustahkamlik darajasini tekshirish kabi ko’rinishlarda aks etadi. 

4.O’qituvchilarning kuzatuvi (sinfda va sinfdan tashqari (shu jumladan, sayohat va ekskursiyalar) jarayonlarda). O’quvchilarning o’quv predmetlari bo’yicha o’zlashtirish holati va hodisalarni kuzata borib, turli fan o’qituvchilarining ko’rsatmalari bo’yicha ularni qismlarga taqsimlab har bir o’quvchining o’ziga xos, o’xshash va muhim jihatlarini aniqlashga yo’naltiriladi. Bilimlarni o’zlashtirish manbai bo’lib muayyan predmet (yoki jarayon), tajriba, model, xaritalar xizmat qiladi. O’qituvchining rahbarligi kuzatish vazifasini belgilash, uni ma‘lum shaxs zimmasiga yuklash, ob‘ektni belgilash, umumiy rahbarlikni olib borish, qismlarga ajratish, asosiylarini aniqlash va umumlashtirishdan iboratdir. 

5.Laboratoriya ishlari. Mazkur jarayonda aniq vazifa, ya‘ni, ma‘lum sharoitda muayyan hodisalarni kuzatish yuklanadi. O’quvchilar hodisalarni kechish jarayonini kuzatadilar va tahlil qiladilar. Bilimlar manbai kuzatilayotgan hodisalar va ularning kechish jarayonidir. O’qituvchi vazifa mohiyatini ifodalaydi, o’quvchilarni nazariy bilimlar bilan qurollantiradi, umumiy jarayon va bosqichlarni kuzatish yo’llari hamda yakuniy xulosa chiqarishni o’rgatadi. 

6. Mashq (aqliy va faoliyatli mashqlar). O’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish jarayonining o’ziga xosligi, nazariy asoslar o’zlashtirilgach, ayrim materiallardagi o’xshash harakatlarning ko’p bora takrorlanishi kuzatiladi. Bilimlar manbai: o’zlashtirilgan bilimlar va xususiy tajriba sanaladi. O’qituvchi mashqni bajarish uchun joy hamda vaqtni belgilaydi, topshiriqni ifodalaydi, uni bajarish bosqichlarining borishini nazorat qiladi, boshqaradi, shuningdek, yakuniy natijalarni tekshiradi. 

7. Ijodiy mashq. Ushbu metod o’ziga xos xususiyatga ega bo’lib, o’ziga xoslik masalaning mohiyatini chuqur anglash, uni bajarishga nisbatan mustaqil yondashish, dalillarni saralash va o’qituvchi tomonidan berilgan topshiriqni ijodiy bajarish jarayonida bilimlarni qo’llash va kengaytirish kabi holatlar bilan tavsiflanadi. Izohli-tasvirli ta‘lim metodlari (boshqa nomlanishi axborotli-repsepsiya)ning mohiyati: odatda nazariy bilimlar tayyor holda uzatiladi, o’quvchilar esa ularni qabul qiladilar (repsepsiya). Bu yo’lda turli ta‘lim vositalari (shu jumladan, ko’rgazmali vositalar)dan foydalaniladi. O’qituvchi faoliyati bunda nafaqat axborotlarni uzatish, balki ularning o’quvchilar tomonidan qabul qilinishini ham tashkil etishdan iborat bo’ladi. Izohli-tasvirli metoddan ta‘lim jarayorida foydalanishda quyidagi holatlar yuzaga keladi: O’qituvchi faoliyatining tuzilmasi O’quvchi faoliyatining tuzilmasi -   Tushuntirish; Harakatni ko’rsatish; Dalillardan xabardor qilish; o’quvchining materialni - - anglab axborotlarni qabul qilish; o’quv materialini tushunib olishga intilish va dastlabki ma‘lumotlarni yodda saqlash; yetishini rag’batlantirishga yo’naltiruvchi usullar; - turli didaktik materiallardan foydalanish - o’quv materialini tushunish Reproduktiv ta‘lim metodlari yuqorida keltirilgan metodlardan quyidagi unsurlarning mavjudligi bilan farqlanadi: o’qituvchining bilimlarni tushuntirishi, ularni o’quvchilarning yodida saqlanishini ta‘minlashi va qayta ishlab chiqishi (reproduksiya). O’zlashtirilgan bilimlarning mustahkam bo’lishiga ularni ko’a marta takrorlash evaziga erishiladi. Mazkur metod ta‘limning barcha bosqichlari, asosan, boshlang’ich sinflarda o’qish va yozish, arifmetik harakatlarni amalga oshirish ko’nikmalarini o’zlashtirishda muhim o’rin tutadi. Reproduktiv metoddan foydalanishda o’qituvchi va o’quvchilar tomonidan quyidagi harakatlar tashkil etiladi: O’qituvchi faoliyatining tuzilmasi O’quvchi faoliyatining tuzilmasi avval o’zlashtirilgan mavzu, paragraf yoki bob bo’yicha so’rov; o’quvchilar uchun turli mashqlarni saralash va taklif qilish; turli konteksda bilimlarni qayta ishlash; namuna bo’yicha topshiriqlarni bajarish; mashqlarni bajarish; masalalarni yechishdagi o’quv harakatlarining namunasi va algoritmini namoyish qilish; -o’quv harakatlari ko’nikmasi va malakasini shakllantirish namunaviy masalalarni yechish usullarini egallash; - namunaviy masalalarni yechish algortmini egallash Evristik ta‘lim metodini qo’llashda o’qituvchi tomonidan turli vositalar yordamida yangi bilimlarni izlab topish talab etiladi. O’qituvchi bilimlarning bir qismini o’quvchilarga ma‘lum qiladi, qolganini esa o’quvchilar bilish topshiriqlarini yechish jarayonida savollarga javoblar topish asosida o’zlashtiradi, o’zlari bilimlarni mustaqil egallashadi. O’qituvchi tomonidan qo’yilgan masalani bir necha qarashlarga ajratilishi, ularni bajarishda o’quvchilarning ketma-ketlikka rioya etishlari muhim metodik jihat sanaladi. Shu bois mazkur metod qisman izlanuvchan metod ham deb ataladi. Evristik metodni qo’llashda o’qituvchi va o’quvchilar tomonidan quyidagi harakatlar amalga oshiriladi: O’qituvchi faoliyatining tuzilmasi O’quvchi faoliyatining tuzilmasi - - - o’quvchilarni masalaning mohiyatini o’rganishga jalb etish; yechim rejasini aniqlashda mulohaza yuritish namunasini ko’rsatish; masalani bosqichlarga ajratish; -evristik suhbat evristik suhbatda qatnashish; masalani yechish rejasini olg’a surish; izlanuvchan harakat usullarini egallash; masalalar yechish yo’llarini izlab topish Muammoli metodning mohiyati mashg’ulotlar jarayonida muammoli vaziyatlarni yaratish va yechishdan iborat bo’lib, uning asosida didaktik ziddiyatlar yotadi. Ziddiyatlarni bartaraf etish nafaqat ilmiy bilish yo’li shu bilan birga o’quv yo’li hamdir. Bu metodni quyidagi chizma yordamida ifodalash mumkin: Muammoli ta‘lim konsepsiyasining asosiy tushunchalari «muammoli vaziyat», «muammo», «muammoni topish» kabilar hisoblanadi. Chizmadan anglanadiki, muammoli vaziyat bu metodning dastlabki ko’rinishi hisoblanib, o’zida sub‘ektning aniq yoki qisman tushunib yetilgan muammoni ifodalaydi, uni bartaraf etish yangi bilimlar, usullar va harakat ko’nikmalarini o’zlashtirishni taqozo etadi. Agar o’quvchida qiyinchiliklarni yo’qotish yo’llarini izlab topish uchun boshlang’ich ma‘lumotlar bo’lmasa, shubhasiz, muammoli vaziyat yechimini u qabul qilmaydi, ya‘ni, muammoning yechimi uning ongida aks etmaydi. Fikrlash muamo mohiyatini tushunib yetilishi, ifodalanishi, mavjud bilim va ko’nikmalar majmuasi va izlanish tajribasi asosida muammoli vaziyatni qabul qilish bilanoq boshlanadi. Bu holda muammoli vaziyat muammoga aylanadi. Har bir muammo muammoli vaziyatni o’zida namoyon etadi, biroq, barcha muammoli vaziyat muammoga aylanavermaydi. Mazkur metoddan foydalanish jarayonida muammo yechimini topishga yordam beruvchi yo’nalishlar ko’rsatilmaydi va chegaralanmaydi. Bu xususiyat muammoli masalaga xosdir. Muammoda yechimning qandaydir parametrlari ko’rsatilsa, u muammoli masala hisoblanadi. Har qanday muammoli topshiriq ma‘lum muammoni, demak, muammoli vaziyatni ham qamrab oladi. Biroq, yuqorida ta‘kidlanganidek, barcha muammoli vaziyat muammo bo’la olmaydi. Inson har doim muammoli masalalarni hal yetadi. Agar uning oldida muammo paydo bo’lsa, uni muammoli masalaga aylantiradi, ya‘ni, uning yechimi uchun o’zidagi bilimlar tizimiga tayanadi va ma‘lum ko’rsatishlarni belgilab oladi. Muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda u boshqa ko’rsatkichlarni qidiradi va shu muammo bo’yicha yangi variantlardagi masalalarni loyihalaydi. Муаммоли тизим Усуллар Муаммоли вазият Зиддиятлар Вазият Муаммоли ўқитиш методининг тузилмаси Tadqiqotchilik o’qitish metodini qo’llashda o’qituvchi o’quvchilar bilan hamkorlikda hal etilishi zarur bo’lgan masalani aniqlab oladi, o’quvchilar esa mustaqil ravishda taklif etilgan masalani tadqiq etish jarayonida zaruriy bilimlarni o’zlashtirib oladilar va uning yechimi bo’yicha boshqa vaziyatlar bilan taqqoslaydi. 

O’rnatilgan masalani yechish davomida o’quvchilar ilmiy bilish metodlarini o’zlashtirib tadqiqotchilik faoliyatini olib borish ko’nikmasi, tajribasini egallaydilar. I.P.Podlasiy birmuncha keng tarqalgan ta‘lim metodlari tasnifiga yaqinlashar ekan, quyidagi fikrni ta‘kidlaydi: «Boshqa bir qator ta‘lim metodlari tasnifi ham mavjud. Masalan, nemis didakti L.Klinberg ta‘lim jarayonida metodlarni hamkorlik shakllari bilan uyg’unlashtirishga alohida urg’u beradi»1 va quyidagi metodlarni ko’rsatadi: Monologik metodlar Hamkorlik shakllari Ma‘ruza Diologik metodlar Individual Hikoya Suhbatlar Guruhli Namoyish Intervyu Frontal - - Jamoaviy - Ta‘lim metodlari turli shakllar hamda xilma-xil ta‘lim vositalari yordamida joriy etiladi. 

Ta‘lim jarayonida ta‘limning samaradorligini ta‘minlovchi muhim elementlardan biri sifatida ta‘lim vositalari e‘tirof etiladi. Ta‘lim vositalari sirasiga quyidagilar kiradi: texnik hamda axborot qurilmalari (dioproektor, kinedoskop, uskunalar, radio, televidenie, kompyuter, audio hamda video magnitafonlar), laboratoriya jihozlari (kolbalar, probirkalar, kimyoviy reaktivlar, mikroskop), xarita, maketalar, diagrammalar, plakatlar, rasmlar, chizmalar va hokazolardan foydalaniladi. Ta‘lim metodlarining mohiyati va mazmuni. Qayd etib o’tilganidek, ta‘lim metodlari tizimida og’zaki bayon qilish metodlari muhim o’rin tutadi. Og’zaki mashqlardan ta‘lim jarayonida keng foydalaniladi. Ular o’quvchilarning umumiy madaniyati, mantiqiy fikrlashi hamda bilish qobiliyatini rivojlantirish bilan bog’liqdir. Shuningdek, og’zaki mashqlarning nutq boyligini oshirish va xorijiy tillarni o’rganishdagi ahamiyati beqiyos. 

Hikoya – o’qituvchi tomonidan mavzuga oid dalil, hodisa va voqealarning yaxlit yoki qismlarga bo’lib, tasviriy vositalar yordamida obrazli tasvirlash yo’li bilan ixcham, qisqa va izchil bayon qilinishi. Metodning samarasi ko’p jihatdan o’qituvchining nuqt mahorati, so’zlarni o’z o’rnida, ifodali bayon qilishi, shuningdek, o’quvchilarning yoshi, rivojlanish darajasini inobatga olgan holda yondashuviga bog’liq. Shu bois hikoya mazmuni o’quvchilarning mavjud bilimlariga tayanishi, ularni kengaytirishga xizmat qilishi zarur. Hikoyaning axborotlar bilan boyitilishi maqsadga muvofiqdir. Оғзаки баѐн қилиш методлари Ҳикоя Суҳбат Тушунтириш Оғзаки баѐн қилиш методларининг турлари Маъруза Hikoya qilinayotgan materialni samaralash maxsus reja asosida amalga oshiriladi. O’qituvchi har bir darsda uning maqsadini aniq belgilab oladi, undagi asosiy tushunchalarga alohida urg’u berishga e‘tiborni qaratadi. Hikoya hisha (5-10 daqiqa), shu bilan birga o’quvchilarda his-hayajon va mavzuga nisbatan qiziqishni uyg’otishi kerak. Bu holat hikoyani boshqa ta‘lim metodlari (xususan, namoyish yoki muammoli bayon etish va hokazolar) bilan birga solishtirganda ro’y berishi mumkin. Suhbat – savol va javob shaklidagi dialogik ta‘lim metodi bo’lib, u fanga qadimdan ma‘lum, xatto undan o’z faoliyatida Suqrot ham mohirona foydalangan. Suhbat ta‘lim jarayonida ko’p funksiyalar (aqliy fikrlash, hozirjavoblik, muloqot madaniyati va boshqa sifatlarni shakllantiradi) bajaradi, ammo asosiysi o’quvchida faollikni yuzaga keltiradi. Suhbat o’qituvchi fikriga mos harakat qilish, natijada yangi bilimlarni bosqichma-bosqich egallashga imkon beradi. Suhbat – faoliyatini endigina boshlagan o’qituvchi uchun murakkab ta‘lim metodi hisoblanadi, binobarin, savollarni tayyorlash, ularning ketma-ketligini ta‘minlash ko’p vaqt talab etadi, uni tashkil etishda esa barcha o’quvchilarning diqqatini jalb etish talab qilinadi. O’qituvchi oddiy savollar berishi, o’quvchilarga ular yuzasidan batafsil o’ylash uchun vaqt ajratishi, o’quvchilarning javoblarini esa diqqat bilan tinglashi, zarur o’rinlarda ularni sharhlashi lozim. Shu bois suhbatda bilish deduktiv yoki induktiv yo’l bilan amalga oshadi.

 Deduktiv suhbat o’quvchilarga oldindan ma‘lum bo’lgan qoidalar, tushunchalar, hodisalar, jarayonlar asosida tashkil etilib, o’quvchilar tahlil yordamida xususiy xulosalarga keladilar. Suhbatning induktiv shaklida alohida dalillar, tushunchalarning tahlil asosida umumiy xulosaga kelinadi. Suhbat ko’proq o’quvchilarni yangi bilimlar bilan tanishtirish, bilimlarni tizimlashtirish va mustahkamlash, nazoratni tashkil etish hamda o’zlashtirilgan bilimlarni tashhislashda ijobiy natijalarni beradi. Suhbat turli ko’rinishlarda, ya‘ni, kirish, yakuniy, individual va guruhli suhbattarzida tashkil etiladi. Kirish suhbati o’quv ishlarining boshida tashkil etiladi. Uni tashkil etishdan ko’zlangan maqsad hal etilishi zarur bo’lgan ishlar mohiyatining o’quvchilar tomonidan anglab yetilganligini tekshirib ko’rishdan iborat. Bunday suhbatlar o’quvchilarning o’quv salohiyatini aniqlash, loyihalashtirish ishlarini tashkil etish hamda yangi bilimlarni o’zlashtirishga kirishish oldidan uyushtiriladi. Yakuniy suhbat o’quvchilar tomonidan egallangan bilimlarni umumlashtirish va tizimlashtirish maqsadida amalga oshiriladi. Katexizism (qisqa bayonli) suhbat – o’quvchilarning boshlang’ich bilim darajasi hamda ularning yangi o’quv metodikasini o’zlashtirishga tayyorgarligini aniqlash uchun tajribali o’qituvchilar tomonidan dars avvalida yohud o’rganilgan materialni mustahkamlash uchun dars so’nggida qo’llaniladi. Evristik suhbat yangi bilimlarni muammoli tarzda egallashga yo’naltiriladi. Bunda savollar shunday ketma-ketlikda berilishi zarurki, natijada ularga «ha» yoki «yo’q» tarzidagi javoblarni olish emas, aksincha, o’quvchilarni mustaqil fikrlash, ularda faollikning yuzaga kelishini ta‘minlash, ularni tahlil qilishga undash, dalillarni ilgari surishga erishish imkoniyati yaratilsin. Demak, evristik suhbat jarayonida o’quvchilar bilimlarni o’zlarining tirishqoqliklari va mustaqil fikr yuritish layoqatiga egaliklari bois o’zlashtira olsinlar. Tushuntirish o’quv materiali mazmunini isbot, tahlil, umumlashma, taqqoslash asosida bayon qilishdir. 

Bu metod hikoyaga nisbatan birmuncha keng qo’llaniladi. Undan odatda nazariy materiallar hamda murakkab masalalarni o’rganishda foydalaniladi. Tushuntirish jarayonida o’quv materialining bir qadar qiyin unsurlari ko’zga tashlanadi va shu asosda materialning mohiyati ochib beriladi. Tushuntirish samarasi ko’p hollarda o’qituvchining ko’rgazmali vositalardan oqilona foydalanishiga bog’liq bo’ladi. 

Ma‘ruza – yirik hajmdagi o’quv materialini og’zaki bayon qilish metodi sanalib, uning o’ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat: qat‘iy mantiqiy ketma-ketlik, uzatilayotgan axborotlarning ko’pligi, bilimlar bayonining tizimliligi. Maktab ma‘ruzasi mazmunini murakab tizimlar, hodisalar, ob‘ektlar, jarayonlar, ularning sababli-oqibatli bog’lanishlari, qonun va qoidalar tashkil etadi. Shu bois ma‘ruza maktab sharoitida yuqori sinflardagina qo’llaniladi. Chunki u butun dars jarayonini qamrab olishi mumkin. Ma‘ruza metodi tushuntirish va suhbatning asta-sekin kengayib borishidan vujudga keladi va bir vaqida o’quvchilarni qisqacha yozib olish (konspektlash)ga o’rgata boradi. Maktab ma‘ruzasining samaradorligini ta‘minlash shartlari1 quyidagilardan iborat: 

- o’qituvchi tomonidan eng maqbul ma‘ruza rejasining tuzilishi; 

- rejadan o’quvchilarni xabardor etish, ularni ma‘ruza mavzusining maqsadi va vazifalari bilan tanishtirish; 

- rejada aks etgan barcha bandlarning mantiqiylik va ketma-ketlikda bayon etilishi; 

- rejaning har bir bandi yoritilgach, ular yuzasidan qisqacha umumlashma asosida xulosalanishi; 

- ma‘ruzaning bir qismidan ikkinchisiga o’tishda ular o’rtasidagi mantiqiy aloqalarning o’rnatilishini ta‘minlash; 

- bayon qilishning muammoli va emotsional xususiyat kasb etishi;

 - jonli til, o’z vaqtida misollar, aniq dalillar va qiyoslashlardan foydalanish; 

- auditoriya, muloqot jarayoni, shuningdek, o’quvchilarning aqliy faoliyatlarini mohirlik bilan boshqarish; - ma‘ruzaning muhim jihatlarini turli tomondan ochib berilishi; - ma‘ruzaning asosiy qismlarini o’quvchilar tomonidan qayd etib (yozib) borilishiga imkon beradigan holatda bayon qilinish tezligi; - zarur (yozib olinadigan) o’rinlarni oldindan ajratib qo’yish; - o’rganilayotgan holatlarni yozib olish asosida qabul qilish va ularning mohiyatini aniqlashtirish maqsadida ko’rgazmalar (namoyish, illyustratsiya, videofilm va boshqalar)dan foydalanish; - alohida holatlarni chuqur muhokama qilishda ma‘ruzani seminar, amaliy mashg’ulotlar bilan uyg’unlashtirish. 

Ta‘lim sifati va samaradorligini ta‘minlashda ko’rgazmali metodlarham alohida ahamiyatga ega.Ushbu metodlardan foydalanish zaruriyati ko’rsatmalilik tamoyiliga amal qilish maqsadga muvofiq ekanligida ko’rinadi. Inson miyasining 30 foiz hajmini ko’rishni, faqat 3 foizigina eshitishni ta‘minlovchi neyronlar tashkil etadi. Pedagogik-psixologik yo’nalishda olib borilgan tadqiqotlar natijalaridan ma‘lum bo’ladiki, shaxs tomonidan o’zlashtirilayotgan bilimlarning 85 foizi ko’rish reseptorlari yordamida o’zlashtiriladi. Demak, o’zbek xalqi tomonidan ko’p bora qo’llaniladigan «Yuz marta eshitgandan bir marta ko’rgan yaxshi» maqoli ilmiy asosga ega ekan. Кўргазмали методлар Намойиш Тасвир Кўргазмали методларнинг турлари Namoyish metodi o’rganilayotgan ob‘ekt harakat dinamikasini ochib berishda qo’l keladi va ayni chog’da predmetning tashqi ko’rinishi va ichki tuzilishi haqida to’laqonli ma‘lumot berishda keng qo’llaniladi. 

Tabiiy ob‘ektlarni namoyish qilishda odatda uning tashqi ko’rinishi (shakli, hajmi, miqdori, rangi, qismlari, ularning o’zaro munosabatlari)ga e‘tibor qaratiladi, so’ngra ichki tuzilishi yoki alohida xususiyatlarini o’rganishga o’tiladi. Ko’rsatish ko’p holatlarda o’rganilayotgan ob‘ektlarning sub‘ekti yoki chizmasi yordamida kuzatiladi. Tajribalar namoyishi esa sinf taxtasiga chizish yoki o’qituvchining maxsus jihozlar yordamida ko’rsatib berishi hisobiga amalga oshadi, bunda ushbu tajriba asosida yotuvchi tamoyillarni tushunish osonlashadi. Predmetlar, hodisa yoki jarayonlarni tabiiy holatda namoyish qilish yanada ko’proq didaktik samara beradi, biroq, bunday namoyishni amalga oshirish har doim ham mumkin bo’lavermaydi. Shu bois o’qituvchilar tabiiy predmetlarni namoyish qilishda sun‘iy muhitga murojaat qilishadi (masalan, hayvonlar bilan hayvonot bog’ida, turli o’simliklar bilan esa issiqxonalarda tanishish) yoki sun‘iy ravishda yaratilgan ob‘ektlar (maket, model, mulyaj, skelet va boshqalar)dan foydalaniladi. Bu metod yordamida o’qituvchi o’quvchilarni mustaqil ravishda ob‘ektlarni o’rganish, zaruriy o’lchov ishlarini olib borish, aloqadorlikni o’rnatish, shuningdek, hodisalarning mohiyatini anglab yetishga bir so’z bilan aytganda faol bilish jarayoniga yo’naltirishi lozim. Namoyish samarasi ko’p jihatdan o’qituvchining bilish jarayoni mohiyatan o’quvchilarning yoshiga mos holda to’g’ri tanlanishi hamda mumkin qadar ularning diqqatini namoyish etilayotgan predmetning muhim jihatlariga yo’naltirishiga bog’liqdir. Tasvir(illyustratsiya) metodi namoyish metodiga chambarchas bog’liq bo’lsada, didaktikada alohida o’rganiladi. 

Illyustratsiya narsa, hodisalar va jarayonlarni ularning ramziy ko’rinishlari – chizma, port, rasm, fotosurat, yassi modellar va boshqalar yordamida ko’rsatishni taqozo etadi. Namoyish va tasvir metodlari o’zaro bog’liqlikda bir-birini to’ldirgan holda qo’llaniladi. Agar hodisa va jarayonni o’quvchi yaxlit holda qabul qilishi zarur bo’lsa namoyishdan foydalanish, agar hodisa mohiyati hamda uning unsurlari o’rtasidagi bog’lanishlarni anglash talab etilsa illyustratsiyaga murojaat qilinadi. Tasvirning samarasi ko’pincha o’qituvchi tomonidan ko’rsatuv texnologiyasi qay darajada o’zlashtirilganligiga bog’liq bo’ladi. Ko’rsatmalardan foydalanishning bilish jarayonidagi didaktik ahamiyati o’rganilayotgan ob‘ekt mohiyatini to’laqonli yorita olishi bilan belgilanadi. Aslida illyustratsiyalar oldindan tayyorlanib, dars jarayonida zarur o’rinlarda kerakli hajmda ko’rsatiladi, aks holda ular sonining oshib ketishi o’quvchilarni hodisa mohiyatini anglashda chalg’itadi. Ayrim hollarda tarqatma materiallar (fotosurat, jadval, tabiiy ob‘ektlar va boshqalar) yoki texnik vositalar xizmatidan foydalanishga to’g’ri keladi. Ko’rgazmali metodlardan foydalanishda samaradorlikka erishish uchun quyidagi shartlarga amal qilish maqsadga muvofiqdir:

 - ko’rgazmalilikning o’quvchilar yoshi va rivojlanish darajasiga mos kelishi; 

- namoyish etilayotgan ob‘ektlar barcha o’quvchilarga yaxshi ko’rinib turishi; 

- namoyishda uning boshlang’ich bosqichi va asosiy jarayon (holat)larning ajralib turishi; - tajribalar namoyishi maket, jihoz, qurollar yoki tajriba sxemasini chizib ko’rsatish asosida tashkil etilishi;

 - namoyish va illyustratsiya o’quv materialining mazmuni bilan uyg’un bo’la olishi lozim. Amaliy ishlar metodlari o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilgan nazariy bilimlar yordamida ularda amaliy ko’nikma va malakalarni hosil qilishda alohida ahamiyat kasb etadi. Амалийметодлар Машқ Лаборатория Амалий методларнинг турлари Амалий ишлар Amaliy ishlar Metodi

 – o’zlashtirilgan bilimlarni amaliy masalalar yechimini topishga yo’naltirilgan jarayonda qo’llashni taqozo etadi. Bunda nazariy bilimlarni amaliyotda qo’llash ko’nikmasi hosil qilinadi. Amaliy ishlar sinfda yoki tabiiy sharoitlar

 – maktab yer maydoni, issiqxona, geografik maydonlarda amalga oshiriladi. Ularni amalga oshirishda sodir etiladigan harakatlar o’qituvchi tomonidan nazorat qilinadi va zarur hollarda yo’riqnoma yoki maxsus ko’rsatmani o’quvchilar e‘tiboriga havola etadi. Qayd etilganidek, ushbu metodlar o’quvchilarda amaliy ko’nikma va malakalarni shakllantirishga yordam beradi. Aynan amaliy faoliyat jarayonida nazariy bilimlar harakatdagi shaklga ega bo’ladi. Mashq - aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko’nikmalarini egallash yo’lidagi ko’p marta takrorlanishlar bo’lib, mashqsiz ko’nikma hamda malakalarni shakllantirish mumkin emas. Mashqlar og’zaki, yozma, gradikaviy (texnik jarayonlar mohiyatini ifodalash), ijtimoiy-foydali, jismoniy va boshqa turlarga bo’linadi. Yozma mashqlar – ta‘limning tarkibiy qismi sifatida zaruriy ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda mustahkamlash maqsadida qo’llaniladi. Diktant, insho, masala, misol, shuningdek, referat yozish va tajriba mohiyatini yoritish ham yozma mashqlar sirasiga kiradi. 

Grafikaviy ishlar ham yozma ishlar bilan o’xshash jihatlarga ega bo’lib, ulardan asosan texnik jarayonlar (jumladan, geografiya, fizika, matematika, chizmachilik, rasm hamda texnologik ta‘lim)da keng ko’lamda foydalaniladi. Mashqlarning bajarilish samarasi quyidagi shartlar hisobga olinganda birmuncha yuqori bo’ladi:mashqlarni bajrishga nisbatan ongli yondashish;bajarish qoidasini bilish;vaqt bo’yicha takrorlanishning to’g’ri taqsimlanishi. Mashqni bajarishni tashkil etish quyidagi bosqichlardan iborat:o’qituvchining faoliyat maqsadi va mazmunini tushuntirishi;topshiriqni bajarish ketma-ketligini ko’rsatishi;o’qituvchi nazorati ostida o’quvchilar tomonidan o’quv harakatining dastlabki bajarilishi;zarur ko’nikma va malakalar shakllangunicha o’quv harakatlarning ko’p bora takrorlanishi. Ayrim holatlarda o’quvchilar ovoz chiqarib o’quv harakatlarini takrorlashlari va bajarishlari lozim bo’ladi. Ular izohli mashqlar deb nomlanadi va bajariladigan harakatlarning mohiyatini anglagan holda ko’nikma va malakalarni egallashga imkon beradi. 

Laboratoriya ishlari o’quvchilarning jihoz, maxsus uskuna, qurol hamda turli texnikaviy qoliplardan foydalangan holda tajribalarni o’tkazish metodlari bo’lib, ular ko’proq tabiiy fanlar asoslarini o’rganishda qo’llaniladi. Bu metod o’quvchilarning asbob-uskunalar bilan ish ko’rish, o’lchash ishlarini amalga oshirish va ularning natijalariga ishlov berish kabi ko’nikmalarini tezkor shakllantirishga imkon beradi. Laboratoriya ishlarini bajarish maxsus qurilma va jihozlar, shuningdek, materiallar hamda vaqtni sarflash, ularni ishga tayyor holatga keltirishni talab etadi. Biroq bu harakatlar o’quvchilarning yuqori darajadagi faolligi asosida mustaqil ravishda tajriba va o’lchash ishlarini tashkil etish bilan takomillashtirilib boriladi. Laboratoriyadan amaliy ishlarning farqi shundaki, bu metod o’quvchilarning mavjud nazariy bilimlarni amaliy masalalar yechimini topishga yo’naltirilgan faoliyatini tashkil etishga xizmat qiladi. U o’quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish, bilish faoliyatini nazorat qilish hamda yo’l qo’yilgan kamchiliklarni tuzatish borasidagi ko’nikmalarini shakllantirish kabi funksiyalarni bajaradi. Amaliy mashg’ulotlarda o’quvchilarning bilish faoliyati quyidagi besh bosqichda tashkil etiladi: 

O’qituvchining tushuntirishi, faoliyat mohiyatini nazariy jihatdan anglash bosqichi. Ko’rsatma, yo’l–yo’riq berish bosqichi. Sinov bosqichi (bu bosqichda ikki-uch nafar o’quvchi amaliy harakatlarni bajaradi, qolgan o’qiuvchilar esa ularning faoliyatini kuzatadi). Faoliyat (harakat)ni bajarish (har bir o’quvchi topshiriqni mustaqil ravishda bajaradi, ayni o’rinda topshiriqni bajarishga qiylanalgan o’quvchilarga alohida e‘tibor qaratilib, ularga yordam ko’rsatiladi). Nazorat bosqichi (bu bosqichda o’quvchilarning ishlari qabul qilinadi va baholanadi; ishning sifati, materialning maqsadga muvofiq tanlanganligi, vaqt nutqai nazardan tezkorlik, topshiriqni bajarish tizimining to’g’riligi va samaradorligi kabi holatlarga alohida e‘tibor beriladi). Zamonaviy ta‘lim tizimida o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilgan nazariy bilimlar negizida amaliy ko’nikma va malakalarni shakllantirishda didaktik o’yinlardan foydalanishga alohida e‘tibor qaratilmoqda. 

Didaktik o’yin o’rganilayotgan ob‘ekt, hodisa va jarayonlarni modellashtirish asosida o’quvchining bilishga bo’lgan qiziqishi va faollik darajasini rag’batlantiruvchi o’quv faoliyati turi. Ayni vaqtda o’yin ham ijtimoiy faoliyat ko’rinishi sanaladi. 

Hozirgi vaqtda o’qituvchilar qo’lida barcha o’quv fanlari bo’yicha didaktik o’yinlarning ishlanmalari mavjud, ayniqsa, boshlang’ich ta‘lim bo’yicha yaratilgan o’quv dasturlarda turli didaktik o’yinlarning ro’yxati yetarli darajada ko’rsatilgan. Ta‘limning globallashuvi ta‘limiy va rivojlantiruvchi xarakteriga ega va yo’nalishi jihatidan xilma-xil bo’lgan kompyuter o’yinlarining maktab amaliyotiga jadal kirib kelishini ta‘minlamoqda. Didaktik o’yinlar o’quvchilarga ijtimoiy-foydali mehnat hamda o’qish ko’nikmalarini faol o’zlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Didaktik o’yinlarning ahamiyati uning natijasi bilan emas, balki jarayonning mazmuni va uning kechishi bilan belgilanadi. O’yinlar bolalarni ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishga tayyorlaydi, ularning turli psixologik zo’riqishlarini kamaytiradi. Didaktik o’yinlardan foydalanilganda o’quvchilarning manfaatdor bo’lishlari ijobiy ahamiyatga ega bo’lgan taqdirdagina ularni taqdirlash mumkin. Aksincha, metodik jihatdan puxta asoslanmagan hamda shunchaki tashkil etilgan o’yin ijobiy natija bermaydi. Pedagogika fanida o’qituvchilarning amaliy tajribasini o’rganish va umumlashtirish asoida ta‘lim metodlarini tanlashga o’quv-tarbiya jarayoni kechayotgan shart-sharoitlar va aniq holatlarga bog’liq muayyan yondashuvlar vujudga keladi. Ta‘lim metodlarini tanlashda quyidagi holatlar inobatga olinishi lozim: 

- zamonaviy didaktikaning yetakchi g’oyalari, ta‘lim, tarbiya va rivojlantirishning umumiy maqsadlari; - o’rganilayotgan fan mazmuni va metodlari, mavzularining o’ziga xosligi; - xususiy fanlar metodikasining o’ziga xosligi va umumdidaktik metodlarni saralashga qo’yiluvchi talablarning o’zaro aloqadorligi; - muayyan dars materialining maqsadi, vazifalari va mazmuni; - u yoki bu mavzuni o’rganishga ajratilgan vaqt; - o’quvchilarning yosh xususiyati, bilish imkoniyatlari, darajasi; - o’quvchilarning darsga tayyorgarlik darajasi; - o’quv muassasalari, auditoriyalarning moddiy ta‘minlanganlik darajasi, jihozlar, ko’rsatmali qurollar, texnik vositalarning mavjudligi;

 - o’qituvchining imkoniyatlari, nazariy va amaliy jihatdan kasbiy tayyorgarlik darjasi, pedagogik mahorati, shaxsiy sifatlari;

 - o’quv muassasalarida fanlararo hamkorlikning o’rnatilganligi. O’qituvchi bu holatlarni inobatga olib, u yoki bu ketma-ketlikda og’zaki, ko’rgazmali yoki amaliy metodlarni, reproduktiv yoki mustaqil ishlarni boshqarish metodlarini nazorat va o’z-o’zini nazorat metodlarini tanlash borasida aniq yechimlar qabul qiladi.

 3.Ta‘lim berish vositalari. 

Ta‘lim berish vositalari: doska, mel, o’quv qurollari, kitoblar, tarqatma materiallar, slaydlar, avdio-video proektorlar, televizor, kompyuter, slaydlar va boshqalar. 

Asosiy adabiyotlar

1. Вербицкий А.А., Алешкевич В.Н и др. Микробиология и иммунология. Учебное пособие Минск-2019.

2. Salimov X. va boshqalar. Epizootologiya. Darslik. Toshkent, 2016 yil.

Xorijiy adabiyotlar

1. Fenner’s. Veterinary Virology (United States of America 2016 year).

2. M.Jackson Veterinary clinical pathology. America 2010 year.

Qo‘shimcha adabiyotlar

1. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.

2. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.“O‘zbekiston” NMIU, 2017.– 47 b.

3. Bazarov X.K., Abdulakimova A.B. Veterinariya virusologiyasidan o‘quv qo‘llanma. Samarqand 2016 y.

4. Самуйленко А.Я., “Инфекционная патология животных” Том 1 Москва 2009.

5. Петров Р.В. Иммунология. Учебник. Москва 1983 й