O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishda o‘quv topshiriqlarining ahamiyati

O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishda o‘quv topshiriqlarining ahamiyati

MUNDARIJA:

KIRISh………………………………………………………………………..…..3

I.BOB. Og‘zaki nutqni o‘stirishda o‘quv topshiriqlarining o‘rni

1. O‘quv topshiriqlarining mohiyati va turlari……………………………...4
2. O‘quv topshiriqlarining vazifalari………………………………………..9

II.BOB. Yozma nutqni o‘stirishdao‘quv topshiriqlariningo‘rni

    2.1      O‘quv topshiriqlarini samarali tashkil etish……………………………..12

    2.2.    O‘quv topshiriqlarining didaktik imkoniyati…………………………….28

III.XULOSA…………………………………………………………………..….29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..30

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi: O‘quv topshiriqlari o'quvchilarning nutqini o'stirishda muhim ahamiyatga ega. Ular o'quvchilarning bilim, ko'nikma va qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi hamda mantiqiy fikrlash, ijodkorlik va mustaqil ish olib borishga undaydi. O'quv topshiriqlari o'quvchilarning nutqini o'stirishda muhim ahamiyatga ega. Ular o'quvchilarning bilim, ko'nikma va qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi hamda mantiqiy fikrlash, ijodkorlik va mustaqil ish olib borishga undaydi.

Kurs ishining maqsadi: O'quv topshiriqlarini tanlashda o'quvchilarning qobiliyatlari, mavzuning xususiyatlari, vaqt miqdori kabi mezonlarga e'tibor qaratish lozim. Topshiriqlarni tashkil etishda didaktik maqsadlar, ijodiylikka undash, faol o'quv-bilish faoliyatini ta'minlash kabi omillarga e'tibor qaratish muhim.

Kurs ishining vazifalari: 

-maqsadga qaratilgan ishlar samaradorligiga urg‘u beriladi.

-konsultatsiya ishlari olib boradi.

Kurs ishining tuzulishi: Kirish qismi, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat

I.BOB. OG‘ZAKI NUTQNI O‘STIRISHDA O‘QUV TOPSHIRIQLARINING O‘RNI

1.1. O‘quv topshiriqlarining mohiyati va turlari

O'quv topshiriqlari - talabalar mustaqil bilim olish va ko'nikmalarni egallash uchun bajaradigan tizimli ijodiy vazifalar. Ular nafaqat bilim va ko'nikmalarni nazorat qilish, balki fikrlash va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun ham muhimdir.

O'quv topshiriqlari: ta'rif va mohiyat

Muhim komponentlar

-ma'lumot olish, tahlil qilish, sintez va baholash

O'rgatish vositasi

-nazariy bilimlarni amaliy ko'nikmalar bilan bog'lash

Mustaqil fikrlashni shakllantirish

-kreativlik va muammoli yondashuvni rivojlantirish

O'quv topshiriqlari turlari:

-tayyorlov topshiriqlari

-mavzuga tayyorgarlik ko'rish

-ijodiy topshiriqlari

-yangi g'oyalar, loyihalar yaratish

-amaliy topshiriqlari

-ko'nikmalarni mustahkamlash

-boshqa topshiriqlari

-muhokama, taqdimot, test

Tayyorlov topshiriqlari:

Mavzu tanlash- qiziqish va ehtiyojlar asosida;

Axborot izlash-adabiyotlar, internet, tahlil;

Tezislar tayyorlash-asosiy g'oyalarni tizimlashtirish.

Ona tili ta’limida o‘quv topshiriqlari muhim ahamiyat kasb yetadi, shu sababli mazkur jihatga metodikaga doir tadqiqotlar olib borilganda alohida e’tibor qaratilishi lozim. Bu borada dunyo olimlari jiddiy tadqiqotlarni olib borgan, jumladan, Markaziy Osiyoda ham mazkur mavzu atroflicha o‘rganilgan. Ona tili ta’limda faol qo‘llanila boshlagan matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyasi muhim ahamiyatga ega. Har qanday matn tahlilini o‘quv topshiriqlari orqali muammoli jarayonga aylantirish mumkin. Bunda savol yoki topshiriqni to‘g‘ri qo‘yish kifoya qiladi. Bu o‘rinda muammoni echish, olingan natijalarni tekshirish, ularni asl faraz bilan taqqoslash, olingan bilim va ko‘nikmalarni tizimlashtirish va umumlashtirish bosqichlari muhim hisoblanadi.[1] Ona tili ta’limda faol qo‘llanila boshlagan matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyasi muhim ahamiyatga ega. Har qanday matn tahlilini o‘quv topshiriqlari orqali muammoli jarayonga aylantirish mumkin. Bunda savol yoki topshiriqni to‘g‘ri qo‘yish kifoya qiladi. Bu o‘rinda muammoni echish, olingan natijalarni tekshirish, ularni asl faraz bilan taqqoslash, olingan bilim va ko‘nikmalarni tizimlashtirish va umumlashtirish bosqichlari muhim hisoblanadi.[2] An’anaviy ona tili ta’lmida ham o‘qitishning reproduktiv metodidan foydalaniladi. U quyidagi xususiyatlarga ega: bilim o‘quvchilarga “tayyor” shaklda taklif etiladi; o‘qituvchi bilimlarni muloqot qilibgina qolmay, balki uni bayon etadi; o‘quvchilar bilimlarni ongli o‘zlashtiradilar, uni tushunadilar va eslab qoladilar. O‘zbekistonda til ta’limida o‘quv topshiriqlarining turlari va vazifalarini aniqlash masalasi I.Allayorov, O.Rozikov, R.Ibragimov, B.Adizov, M.H.Mahmudov I.E.Davronovlar tomonidan ta’lim oluvchining o‘quvbiluv faoliyatini rivojlantirish, o‘quv topshiriqlari orqali o‘quvchi faolligi oshirish muammolari ham o‘rganilgan. O‘zlashtirishning mezoni – bilimlarni to‘g‘ri ko‘paytirish; o‘zlashtirishning zarur kuchi bilimlarni takrorlash orqali ta’minlanadi. us pedagoglari A.N.Leontev, J. A. Ponamaryov, S.L.Rubenshteyn, Avstraliyalik olim Jak Richards ingliz tilining ona tili va ikkinchi til sifatida o‘qitilishida o‘quv topshiriqlarini tadqiq qilgan. Uning o‘quv topshiriqlari tavsifi va tasnifiga doir yondashuvlaridan dunyo miqyosida foydalaniladi. E. Davronov maqolasida taniqli psixologlar va didaktika nuqtai-nazaridan “topshiriq” tushunchasining mohiyati ochib berilgan, ona tili darslariga nisbatan mashq va topshiriqning vazifalari bayon etilgan. Olim topshiriqlarga ham maqsad, ham vosita sifatida qaraydi. Didaktik nazariyada “topshiriq”, “tarbiyaviy topshiriq”, “intellektual”, “muammo” atamalari bilan, “mashq” “mustaqil ish” atamalari bilan birga qo‘llaniladi. A.N.Leontiev topshiriq tushunchasini quyidagicha tushunadi: “Topshiriq – muayyan shartlarga asoslanib qo‘yilgan maqsaddir” [Leontev, 1972:576]. U topshiriqning o‘ziga xos xususiyatlarini ta’riflash uchun “ehtiyoj”, “motiv” va “faoliyat” atamalaridan foydalanadi. Y.A.Ponamaryov topshiriqlar nazariyasida bir qator toifalarni yaratdi, xususan, o‘quv vaziyatida sub’ekt va ob’ektning o‘zaro ta’sirini, bilimlarni o‘zlashtirish, ularni takomillashtirish bo‘yicha sub’ektning faoliyatini aniqlaydi. O.Roziqov esa o‘quv topshiriqlarini ilmiy-pedagogik tadqiqotda o‘quv materiali bilan bog‘liqligi nuqtai nazaridan tahlil qilgan. Uning fikriga ko‘ra, “o‘quv topshirig‘i o‘quv maqsadlariga bog‘liq bo‘lgan o‘quv materialining o‘zgartirilgan shaklidir” [Розиков, 1986:50]. O‘qitish ehtiyojlari asosida quyidagi xususiyatlar ta’kidlanadi: 1) qurish (strukturalash) imkoniyati; 2) strukturani qurish va qayta ko‘rib chiqish; 3) o‘quv materiali shaklining mavjudligi; 4) o‘quv jarayoni bosqichlarining mutanosibligi; 5) bir vazifani boshqalarga almashtirish imkoniyati; 6) ochiq tizim; 7) bir-birini to‘ldirish; 8) bilimlarni o‘rganish va takomillashtirish usullarining talablarga mosligi; 9) o‘qitish va o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojlarni qondirish uchun sharoit yaratish. “Topshiriqlar insoniyat tomonidan to‘plangan tajribani aks ettiradi va shu bilan birga moddiy va ma’naviy qadriyatlarni yangilash va ularni yanada boyitish vositasiga aylanadi. Shu o‘rinda “mashq” va “topshiriq” atamalarini mohiyatan farqlash masalasida metodist M.Saidovning yondashuviga ham e’tibor qaratish lozim. Olim o‘quv materiallari sirasida o‘quv topshiriqlarini uch turga bo‘lib, ularni o‘zaro farqlaydi va, ko‘pincha, o‘qituvchilar o‘z ish faoliyatlari davomida “mashq”, “topshiriq” va “masala” tushunchalarini qorishtirib yuborishlarini ta’kidlaydi. Olim pedagogika fanlari doktori A.G‘ulomovning “mashq ham o‘quv topshirig‘ining bir shakli, ham o‘qitishning muayyan bir usuli,” degan fikriga qo‘shiladi va topshiriq mashqning bir bo‘lagi, u, asosan, mashqning shartida o‘z ifodasini topishini, topshiriq mashqqa qaraganda torroq tushunchani ifodalashini e’tirof etadi [Saidov, 2000:25]. Ma’lumki, til darsliklarida, asosan, “mashq”, “savol” va “topshiriq” atamalari tabiiy va aniq fanlarda masala atamasi qo‘llaniladi. Ularning barchasi o‘quv topshiriqlari sirasiga kiruvchi ish turi bo‘lib, mazkur atama ayrim tadqiqotlarda o‘quv-biluv topshiriqlari deb ham talqin qilinadi, bu asosan X.Muxitdinova ning hamda OTMlarida M.E.Axmedova, G.K.Rasulovalarning ishlarida uchraydi. G‘.Hamroyev til ta’limining asosiy maqsad vazifasi o‘quv topshiriqlarining mazmun-mohiyati va vazifaviy farqlanishidan kelib chiqishi, shu bois “mashq”, “savol”, “topshiriq” atamalari mazmuni va qo‘llanishi jihatidan alohida tadqiq etish zarurligi, bu o‘rinda eng keng qamrovlisi “topshiriq” bo‘lib, darslik va qo‘llanmalarda u savol va mashqni o‘z ichiga olishini ta’kidlaydi. Milliy qadriyatlar, jumladan, OTMda ham ona tilini mukammal bilmasdan muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham ona tili o‘qitish metodikasida nimani, qanday o‘qitish masalasi antik davrdan to bugungi kunga qadar muammo bo‘lib kelgan. Bu tabiiy hol, albatta, taraqqiyot metodikaga bog‘liq bo‘lganligi bois, zamon o‘z talabini qo‘yadi, metodika mazkur buyurtmani bajaradi. Shuning uchun ham nimani qanday o‘qitish masalasi maktabda ham OTM ham doimiy dolzarblikka egadir [Axmedova, 2016: 470-472]. Bu borada o‘quv topshiriqlari masalasining “Ona tili” darsliklari mazmunida berilishi, ularda o‘quv topshiriqlarining vazifa jihatidan farqlanishi, o‘quv topshiriqlariga munosabat tahliliy o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir.  Pragmatik yondashuvda o‘quvchi ona tili ta’limi orqali olagan bilim va ko‘nikmalari asosida hayotiy muammolarni yechish, bartaraf qilish malakasiga ega bo‘lishi lozim. Shu ma’noda, muammoli o‘qitishning mohiyati shundan iboratki, o‘qituvchi bilimlarni tayyor shaklda etkazmaydi, balki o‘qituvchi tomonidan savol yoki topshiriq shaklida muammoli vazifalar qo‘yiladi, mashg‘ulotni tashkil etuvchi ularni hal qilish yo‘llari va vositalarini izlashga undaydi. Bu ham, albatta, savol va topshiriqlar orqali amalga oshiriladi. Mashqlar esa uni o‘zlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida aqliy yoki amaliy harakatni takror-takror bajarish demakdir. Bu jarayonda o‘z o‘rni bilan mashqlar ham ishtirok etadi. Bunda o‘quv topshiriqlarini bajarishda o‘quvchilarning mustaqillik darajasiga e’tibor beriladi: – bilimni, ma’lumotni ko‘paytirish uchun maxsus topshiriqlar ham beriladi; – bilimlarni turli nutq vaziyatlarida qo‘llashga o‘rgatuvchi mashq va topshiriqlar ham baravar qo‘llaniladi. Pragmatik yondashuv asosidan tuzilgan o‘quv topshiriqlari muammoni muvaffaqiyatli o‘rganish shartlarida o‘quv topshiriqlarning ishtiroki o‘ziga xos bo‘ladi: – muammoning mazmuniga qiziqish uyg‘otish uchun etarli savol yoki tayyorlovchi topshiriqlar orqali motivasiyani ta’minlash; – har bir bosqichda yuzaga keladigan muammolar bilan ishlashning maqsadga muvofiqligini ta’minlash; – muammoni hal qilishda qo‘yilgan topshiriq va savolning ahamiyati; – o‘quvchilar tomonidan bildirilgan barcha fikr va farazlarga e’tibor va rag‘bat bilan qaralganda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi dialogik do‘stona muloqotning o‘rnitilishi. Bularning barchasi o‘quv topshiriqlar mazmuniga bog‘liq, o‘quv topshiriqlarining asosini esa bilish faoliyat turi tashkil qiladi. Bu borada I. Ya. Lerner, N. M. Skatkinlarning yondashuvi hammaga ma’lum va mashhurdir. Bilish faoliyatining turi – o‘qituvchi tomonidan taklif etilgan o‘quv sxemasi bo‘yicha ishlash orqali o‘quvchilar erishadigan bilish faoliyatining mustaqil darajasidir. Bu quyidagi tasnif usullarida farqlanadi: tushuntirish-illyustrativ (axborot-reseptiv); reproduktiv; muammoli taqdimot; qisman-qidiruv (xuaristik); tadqiqot. [3]

1.2. O‘quv topshiriqlarining vazifalari

O'quv topshiriqlari talabalar uchun muhim ahamiyatga ega bo'lib, bilim va ko'nikmalarni mustahkamlash, ijodiy va analitik tafakkurni rivojlantirish, hamda o'quv jarayonida ongli ravishda qatnashishni ta'minlaydi. O'quv topshiriqlari talabalar uchun olgan bilimlarini mustahkamlash va kengaytirish imkonini beradi. Topshiriqlar orqali talabalar kundaliklarini tuzish, tahlil qilish, tadqiq qilish kabi muhim ko'nikmalarni rivojlantirishadi. Qiyinroq o'quv topshiriqlari talabalardan ijodiy va tanqidiy fikrlashni talab qiladi. 

O‘quv topshiriqlarining turlari;

Yozma topshiriqlar-esse, referat, taqdimot, loyiha kabi yozma topshiriqlar talabalardan o‘rganganlarini mustaqil yoritib berish, tahlil qilish va izohlab berish ko'nikmalarini talab qiladi.

Amaliy topshiriqlar-laboratoriya ishlari, kuzatuvlar, tajribalar kabi amaliy topshiriqlar talabalarning fan bo'yicha amaliy ko'nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.

Talabalar topshiriqni belgilangan muddatda, shakli va mazmuni jihatidan to'g'ri bajarishlari kerak. Talabalar topshiriqni mustaqil ravishda bajarishi, o'z fikri va xulosalarini asoslashi lozim. Qiyin topshiriqlarni bajarishda talabalar ijodiy fikr yuritishlari, yangi g'oyalarni ilgari surishlari kerak. 

[1] Yo`ldosheva D.N. Ona tili ta‟limi maqsadining tadrijiy taraqqiyoti. – Toshkent: O`zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2013. – 168 b.

[2] Ona tili: 6-sinfi uchun darslik / I. Azimova, K. Mavlonova, S. Quronov Sh. Tursunov, N.Hakimova, M.Siddiqov.–Toshkent: Respublika ta’lim markazi. 2022.- 24- b.

[3] Qodirov M., Ne’matov H. Mengliyev B. Va boshq. Ona tili. 8-sinflar uchun darslik. – T.: Cho‘lpon. 2019. 6 b.