ONA TILI TA’LIMIDA O’QUVCHILARNING IJODIY FIKRLASHINI O’STIRISHDA KICHIK GURUHLARDA ISHLASHNI TASHKIL QILISH

ONA TILI TA’LIMIDA O’QUVCHILARNING IJODIY FIKRLASHINI O’STIRISHDA KICHIK GURUHLARDA ISHLASHNI TASHKIL QILISH

MUNDARIJA:

KIRISH…………………………………………………………………………………………………

I.BOB. HOZIRGI KUNDA TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNI BILIMGA QIZIQTIRISH VA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH.
1.1. Bilimga qiziqtirishning metodologik ahamiyati………………………………………………………

1.2. Ta’limda ijodiy fikrlash ko’nikmalarini tarbiyalash……………………………………………………

II.BOB. KICHIK GURUHLAR BILAN ISHLASHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
2.1. Innovatsion texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati……………………………………………

2.2. Innovatsion texnologiyalardan foydalanishda keng qo’llaniladigan usullar…………………………

Xulosa……………………………………………………………………………………………………

Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………………………………………

KIRISH

                   Kurs ishining dolzarbligi: Pedagogik tizim, nazariy va amaliy, muvofiqlashtirish, bloklashtirish, innovasiya, jarayon. Avvalo, qaysi darslarni integrasiyalash uchun mos kelishini aniqlab olish kerak. Bunday darslarning asosi turli fanlar asosiy mavzulari esa mazmunining yaqinligi va mantiqiy alokalari bilan bog'liq. 

                    Kurs ishining obyekti:  Savod o'rgatish darslari (o'qish va yozishga o'rgatish). Integrasiyalangan darslar boshdan integrasiyalangan kurs bu sinfdan tashqari o'qish. Bu erda yaxlit jarayon kechadi: 

                      A) kitob o'qish asbobi sifatida o'qish darslarida olgan ko'nikmalarini takomillashtirish; 

                      B) matn ustida ishlash; 

                      V) suhbatdoshlar doirasini tanlash, kitoblarni tanlash kabi. 

                      Kurs ishining predmeti: Matematika ham integrasiyalangan kurs- arifmetik materialni o'zlashtirishga imkon beruvchi arifmetika, algebra va geometriya elementlari va shu bilan birga algebra va geometriya, mehnat ta'limi asoslarini o'rgatishga tayyorgarlik. Boshdan integrasiyalangan kurs tabiatshunoslik (tabiatshunoslik asoslari, geografiya). Boshda integrasiyalangan yuqoridagi kurslardan tashkari quyidagi fanlar o'zaro birikishi mumkin: o'qish – rus tili, o'qish – tabiatshunoslik, o'qish – tasviriy san'at, o'qish musiqa, tabiatshunoslik – matematika, tabiatshunoslik – mehnat ta'limi, matematika – mehnat ta'limi, matematika - jismoniy tarbiya. 

                       Kurs ishining maqsadi: Didaktik tizimda predmetlararo asoslashda integrasiyalash o'qituvchi (ta'lim berish) va o'quvchi (ta'lim olish) harakatlarining mos kelishini ko'zda tutadi. Ikkala faoliyat ham umumiy tuzilishga ega: maqsadlar, sabablar, mazmun, vositalar, natijalar, nazorat. Biroq o'qituvchi va o'quvchi faoliyatlarining mazmunida farq bor.

                          Kurs ishining vazifalari: 

                         1. Maqsadli bosqichda o'qituvchi umumiy maqsadni qo'yadi. O'quvchilar, o'qituvchi boshchiligida predmetlararo bog'liqliklarini tushunib etishlari, turli predmetlardan kerakli bilimlarni tanlab olishlari kerak, bunda ular o'z e'tibor fikrlarini faqat umumiy bilimlarini o'zlashtirishga emas, balki, ko'chirish, tahlil qilish, shaxsning belgilari, qobiliyat va qiziqishlarining rivojlantirishga qaratishlari kerak.                                                                                         

                        2. Isbotlash bosqichida o'qituvchi o'quvchilarning dunyoqarashini o'stiruvchi bilimlarga turli predmetlar tushunchalarini umumlashtirishga rag'batlantiradi. O'quvchilar o'z irodalarini, dunyoqarashini kengaytiruvchi bilimlarga qiziqishi yo'naltiriladi.

                        3. Faoliyatning mazmun bosqichida o'qituvchi yangi o'quv materialini kiritadi, shu bilan birga integrasion dalillar, tushunchalar, muammolar majmui darajasidagi boshqa predmetlardan olingan tayanch bilimlarni jalb qiladi. O'quvchilar umumpredmetli tushuncha, muammolarni umumiy bilimlar darajasida o'zlashtiradilar.

                         4. Vositalar tanlash bosqichida o'qituvchi turli predmetlar bilimlarini umulashtirishga yordam beruvchi ko'rgazmali vositalarni darsliklar, tablisalar, sxemalar, savolnomalar, amaliy vazifalar. O'quvchilar ko'chirish, umumlashtirish, biriktirish xarakterlarini integrasion masalalarni hal qilishda ko'rgazmali vositalar yordamida bajaradilar. 

                          5. Keyingi bosqis – natija. O'qituvchi ta'lim berish, rivojlantirish, tarbiyalash, maqsadida integrasiyani amalga oshirish uchun pedagogik bilimlarni qo'llaydi. O'quvchi bilimlar tizimida umumlashtirib, ularni amalda qo'llaydi.

                         6. Nazorat qilish bosqichida o'qituvchi bir- biri bilan bog'langan predmetlarga o'quvchilarnnng tayyorgarligini baholaydi, nazorat qiladi, o'zlashtirish sifatida baholaydi. O'quvchilar o'z bilimlarini baholashni, turli predmetlar bo'yicha o'z-o'zini ham, ularni birlashtirish ko'nikmalarini nazorat qiladilar. Tekshiruvlar ko'rsatishicha integral yondashuvni amalga oshirishga yordam beruvchi usul va vositalarga: 

                  1. Evristik suxbatlar;

                  2. Umumiy suxbatlar; 

                  3. Ekskursiyalar;

                  4. Ona tili, tabiatshunoslik darslarida kuzatishlar, badiiy asarlar matteriallari asosida nutq o'stirish uchun yozilgan ijodiy ishlar; 

                  5. Ta'limning ko'rgazmali bo'lishi, metodlari; 

                  6. Mustaqil ishlar;

                  7. O'qish, matematika darslarida og'zaki rasm chizish; 

                  8. Imo ishoralarni ko'rinishlar (pantomimolar); 

                  9. Tabiatshunoslik darslarida tabiat tasvirlarini ifodali o'qish; 

                  10. Ona tili darslarida tabiatshunoslikka oid diktantlar, matnlar yozish (shu sinfga tsgishli orfogrammalarni takrorlagan holda);

                   11. O'lkashunoslik asosida matematik masalalarni hal qilish, schish va boshqalar. Ta’limni tabaqalashtirishda rad etmaydigan, uni to'ldiradigan integrasiya tizimini kiritish yaxlit dunyokarashga, o'zidagi bor bilimlarini mustaqil tartibga solish va turli muammolarni hal qilishga noan'anaviy yondoshish qobiliyatiga ega bo'lgan bilimdon yoshlarni tarbiyalashga an'anaviy prsdmstlarga bo'lib o'qitishga nisbatan ko'prok yordam beradi. Ta'limni integrasiya qilish mohiyati nimadan iborat? Ta'limga bog'liq «Integrasiya» tushunchasi 2 ta ma'noga ega: 

                   1. O'quvchida atrof-olam to'g'risidagida yaxshi tasavvur hosil qilish (bu erda integrasiya ta'lim maqsadi sifatida ko'riladi). 

                   2. Predmetli bilimlarnn yaqinlashtirish uchun umumiy platformani topish (bu erda integrasiya - ta'lim vositasi).

I.BOB. HOZIRGI KUNDA TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNI BILIMGA QIZIQTIRISH VA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH.
1.1. Bilimga qiziqtirishning metodologik ahamiyati

                  Metodologiya — tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi taʼlimot. M. metodlar haqidagi taʼlimot yoki yalpi-umumiy bilish metodi, deb ham taʼriflanadi. M. metodlarga va umuman voqelikka qanday yondashish yoʻlini oʻrgatadi. Voqelikning muayyan qismini, biror jihatini, rivojlanishining ayrim holatini oʻrgatuvchi M.ga metafizikani, voqelikning chiziqli rivojlanish, oʻzgarish jarayonini va uni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorliklarni aks ettiruvchi M.ga dialektikani, voqelikda roʻy beruvchi keskin, halokatli oʻzgarishlar, nochiziqli rivojlanish jarayonlarini oʻrganishda qoʻllaniladigan M.ga sinergetikapsh misol sifatida koʻrsatish mumkin. M.ga ilmiy bilishning, voqelikni anglash va oʻzgartirishning algoritmi sifatida ham qarash mumkin. Masalan, Yunonistonda geometriya yer maydonlarini oʻlchashda normativ yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qilgan va geometriya ilmini falsafani oʻrganish uchun muhim M. deb bilishgan. Platon maqbarasiga kiraverishdagi eshikka "kimki geometriyani bilmasa, bizning oldimizga kirmasin" deb yozib qoʻyilgan ekan. Falsafada esa olamni anglashda Geraklitning logosk M. vazifasini oʻtagan. M. taraqqiyotiga Sokrat, Aristotel jiddiy hissa qoʻshishgan. Forobiy sha-rkrna fikrlash uslubi nuqtai nazaridan Aristotel asarlarini sharxlaydi. Bunday sharxlar Aristotel merosini oʻrganishda M. boʻlib kelgan. Ibn Sino oʻzining xotiralarida Aristotelning "Metafizika" asarini 40 marotaba oʻqib chiqsa ham hech narsa tushu na olmaganligini, bu asarning mazmuniga Forobiyning sharxlarini oʻqigandan soʻnggina tushunib yetganligini yozib qoldirgan. M. haqida F. Bekon, R.Dekart, J. Lokk, G. Galiley va boshqa yevropalik olimlar maxsus kitoblar yozishgan. Shuningdek, M. rivojiga Kant, Fixte, Shelling, Gegel jiddiy hissa qoʻshishgan. Gegel dialektik M.ning asoslarini ishlab chiqdi. xx-asrda sinergetik, strukturalistik va germenevtik M.lar falsafada eng obroʻli falsafiy M.lar sifatida nom qozondi, sistemaviy va kompleks yondashish M.lari esa insonning barcha hayotiy jarayonlarida keng qoʻllanilmoqda.Bugungi kunda sinergetika M.si olamning chigal muammolarini tadqiq etishda, halokatli portlashlar, nochiziqli oʻzgarish jarayonlarining mohiyatini tushunib yetishda, olamning vujudga kelishini ilmiy asoslashda kuchli evristik bilish quroli vazifasini oʻtamoqda. Metod deganda insonning muayyan ilmiy yoki amaliy faoliyatini to`g`ri uyushtirish yo`li, usuli nazarda tutiladi. Metod qoida, tartib, usul, harakat mezonlari yig`indisi bo`lib hisoblanadi. Inson faoliyati turlariga ko’ra metodlar ikki xil bo’ladi; -amaliy faoliyat usullari -ilmiy bilish metodlari. Metodologiya tushunchasi 2 ma’noda qo`llaniladi:            

           1. Metodologiya – ilmiy bilish, bilish metodlari majmui. 

           2. Metologiya – ilmiy bilish metodlari to`g`risidagi ta’limot.

           Ilmiy bilish metodlari:

           Umumfalsafiy metodlar: sofistika; eklektika; dogmatika; formal- mantiq tafakkur; metafizika; dialektika.

           Umumilmiy metodlar: kuzatish; analiz va sintez; o`lchash; induksiya; deduksiya.

           Xususiy ilmiy metodlar: matematika; fizika; ximiya; tarix va boshqa fanlar metodlari.

             Umumfalsafiy metodlar deganda olamni falsafiy anglash usullari nazarda tutiladi. Falsafiy tafakkurlash uslublari – olam mohiyatini ochishga yo`naltirilgan tafakkur uslublari hisoblanadi. Falsafiy tafakkurning tarixiy tiplari; sofistika eklektika dogmatika formal-mantiqiy tafakkur metafizik tafakkur dialektik tafakkur uslublari Sofistika – antik davrda shakllangan, dastlab notiqlik, donishmandlik ma'nolarini ifodalagan. Notiqlikda, donishmandlikda nom chiqargan faylasuflarni sofistlar deb atalgan. Keyinchalik sofistika “soxta donolik” ma'nosida qo`llangan.

                Eklektika – narsa va hodisalarning asosiy va muhim bo`lmagan tomonlarini birdek qamrab olish, muhim xossa, xususiyatlarni ikkinchi darajali nomuhim tomonlardan ajrata bilmaslik. 

                  Dogmatika, dogmatizm – biron-bir fikr, g`oya, ta'limot, aqidalarga qatiy ishonish, uni hech qanday isbotsiz, ko`r-ko`rona qabul qilish; g`oyani mutlaqlashtirish. 

                  Formal-mantiqiy tafakkur – fikr yuritishda tafakkur qonun - qoidalarga amal qilish. 

                  Metafizika – bu metod XVII-XVIII asrlarda tabiatshunoslik fanlari taraqqiyotida muhim o`rin tutgan. Xususiyatlari: 

                  a)olamdagi narsa va hodisalarni alohida tarzda o’rgangan; 

                  b) narsa hodisalardagi o’zgarishlar, taraqqiyotini ko’ra bilmagan.

                  Dialektik tafakkur uslubi: Dialektik tafakkur olamdagi narsa va hodisalarni o`rganishda ularning hamma tomonlari va boshqa narsa va hodisalar bilan aloqa va munosabatlarini hisobga olgan holda hamda ularni harakatda, o`zgarishda va rivojlanishda olib o`rganishni talab qiladi. 

               Sinergetika: Sinergetika olamni ilmiy bilishning fanlararo usuli sifatida XX asrning 60-70 yillarida shakllandi. Asoschilari nemis olimi, fizik G.Xaken, rus olimi I.Prigojin. Sinergetikaning asosiy g`oyasi; olamda yemiruvchilik va bunyodkorlik, degradatsiya va evolyutsiya, xaos va tartib teng huquqli tarzda mavjud. Shunday ekan olamni bilmoq uchun barqarorlik bilan birgalikda beqarorlikni, tartib bilan birgalikda betartiblik (xaos)ni o`rganish zarur. I.Prigojin “Beqarorlik falsafasi” asarida beqarorlikni – borliqning muhim jihati, uni hisobga olish zarur, deb hisoblaydi. Metodologiya tushunchasi– faoliyatda qo`llaniladigan ma`lum usullar tizimi (fanda, siyosatda, san’atda va h.k.) va tizim haqidagi ta`limot yoki metod nazariyasi. Metodologiya faqat metodlarni emas, balki tadqiqotni ta’minlovchi boshqa vositalarni ham o`rganadi. Ixtiyoriy fanning asosi metodologiyadir. Metodologiya termini orqali faoliyatning metodlari, strukturasi, mantiqiy shakllanishi va vositalarini o’rgatuvchi ta`limot tushuniladi. Metodologiya–o’rganilayotgan masalani xususiyatlarini e`tiborga olgan holda tadqiqot metodlarini tanlash va qo’llash imkonini yaratib beruvchi fandir. Maxsus-ilmiy va falsafiy metodologiyalar mavjud bo’lib, maxsus –ilmiy metodologiya o’z navbatida bir necha pog’onaga bo’linadi: • umumiy va ilmiy metodologik kontseptsiyalar; • alohida maxsus fanlar metodologiyasi; •tadqiqotlar metodiqasi. Kimki metodologiyani yahshi bilsa, u muammolarni yechish uchun eng maqbul tadqiqot metodlarini tanlay oladi, avvalgi tadqiqotlarning` natijalari asosida yangi ilmiy nazariyani yaratish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bilish jarayoni bevosita aniq va konkret metodlarni talab qiladi, ularning yig’indisi esa ushbu fanning tadqiqot metodikasini tashkil qilib, maxsus-ilmiy metodologiya ning` ma`lum bir pog’onasi hisoblanadi. Metod (yunon. metodos – usul)– keng ma`noda yo`l, ijodiy faoliyatning har qanday shakli kabi ma`nolarni anglatadi. Metod u yoki bu shaklda ma`lum qoida, tartib, usul, harakat va bilim mezonlarining yig’indisi hamdir. Metod-ilmiy tadqiqot metodikasining asosidir. Metod deganda ma`lum jarayonni nazariy jihatdan ta`riflab berish va amaliy jihatdan amalga oshirish uchun foydalaniladigan usul tushuniladi. Metodlar umumiylik darajasi va amal qilish doirasiga ko`ra bir necha guruhga bo`linadi. Ular: fan metodlari, xususiy ilmiy metodlar, umumilmiy tadqiqot metodlari, empirik tadqiqot metodlari, nazariy tadqiqot metodlari, umummantiqiy metodlar, fanlararo tadqiqot metodlari, falsafa metodlari, ijtimoiy-gumanitar fanlar metodlari kabilardir. Metod metodikada konkretlashtiradi. Tadqiqodlarni ma`lum bir ketma – ketlikda va yuqori samarada bajarish uchun qo’llaniladigan metodlarning` tizimi metodika deyiladi. Metodikalar turlicha bo’lishi mumkin: eksperimental va nazariy tadqiqodlar metodikasi, olingan natijalarni qayta ishlash va rasmiylashtirish metodikasi, tadqiqotlar samarasini baholash metodiqasi va h.k. Ilmiy tadqiqot ishlariga kirishishdan avval, uning metodlarini, shakllarini, vositalarini to’g’ri tanlab olish va metodikani ilmiy jihatdan asoslash lozim. Talabalarga fan tushunchasi mohiyatini etkazish ancha mushkul. Ko’p sonli ta`riflarga ega bo’lgan fan uch asosiy shakl-shamoyilda namoyon bo’ladi. U yo faoliyat shakli, yo muayyan fanga doir bilimlar tizimi yoki majmui, yo ijtimoiy institut sifatida tushuniladi. Ilmiy ijodda tilning o`rni «So`z bilan munozaralar qilinadi, tizimlar tuziladi», deb yozgan edi buyuk Gyote. Darhaqiqat, so`z boyligidan, oddiy og’zaki tildan, xuddi shuningdek maxsus ilmiy tildan mazmunli, unumli foydalanishni bilmagan odam ilmiy munozara va muhokama yurita olmaydi. Ilmiy ijod, ilmiy kashfiyot natijalari ilmiy maqola, hisobot, dissertatsiya, monografiya va hokazolar shaklida til, so`z bilan rasmiylashtiriladi. Ilmiy bilish va ijodda inson tilining faolligi muammosi til va tafakkur falsafiy muammosi bilan uyg’unlashadi: ularning o`zaro aloqasi uzviy, ajralmas xususiyatga ega, zero, ong, ma`naviyatning oliy ifodasi, shaxsning ichki, sub`ektiv olami insonning murakkab tuzilishga ega bo`lgan miyasining funktsiyasi sifatida vujudga kelishi mumkin bo`lgan, inson miyasi esa mehnat va nutq ta`sirida shakllangan. Ong va til birdam, ammo bu ichki ziddiyatlarga to`la birdamlik. Ong voqelikni aks ettiradi, til esa uni ifodalaydi va fikrni ifoda etadi. Nutqda insonning fikrlari, obrazlari va tasavvurlari, sezgilari, emotsiyalari va kechinmalari moddiy shakl (og’zaki nutq - ovozli, yozma nutq - yozma shakl) kasb etadi va shu asno shaxsning ichki olamidan tashqi olamga o`tadi, boshqa odamlarning mulkiga aylanadi. Inson tili - odamlarning bir-biriga ta`sir ko`rsatish, ularning bir-biri bilan aloqa qilish va bir-birini tushunish vositasidir. Til ongni va uning bilish, ijodiy funktsiyalarini shakllantiradi. Insonning aqlga muvofiq nutqi, tili bir avlod vakillari o`rtasida ham, o`tmish va kelajak avlodlar o`rtasida ham aloqa funktsiyasini bajaradi. Til yordamida kitoblar, solnomalar, manuskriptlarda ifodalangan o`tmish voqea-hodisalari haqida tarixiy xotira, axborot bugungi kunga kirib kelmoqda. Bilim, ilmiy ijod durdonalari til va kitob orqali avloddan avlodga o`tib, ilmiy ijod jarayonining vorisiyligi va uzluksizligini ta`minlab kelayotir. Inson tafakkurining eng oliy yutuqlari so`zlarda o`zining aniq ifodasini topadi. Til - inson fikrini ifodalashning universal vositasidir. Til inson bilan birga vujudga keladi va uning hayotida favqulodda muhim o`rin tutadi. Til yordamida inson boshqa odamlar bilan aloqa qilib va axborot almashib qolmay, ilmiy va falsafiy abstraktsiyalar, tushunchalar, mushohadalar ham yaratadi. Til yordamida inson ongida hodisalar va predmetlarning ideal obrazlari va modellari yaratiladi. Shunday qilib, ong va til birdir, zero, ular kelib chiqishi va tarixiy taraqqiyoti jarayonida bir-biri bilan chambarchas bog’langandir. Til - fikrning moddiy shaklidir, mohiyat e`tibori bilan, ong ham, til ham ijtimoiy xususiyatga ega. Qadimgi ajdodlarimiz bir-biriga nimadir aytish, o`z fikrlari va bilimi bilan o`rtoqlashishga ehtiyoj sezgan qadim davrlarda tilga ehtiyoj tug’ilgan. Tafakkur va til bir-biridan alohida mavjud bo`lmaydi. Til tafakkurni ob`ektivlashtiradi, uni boshqa odamlarga tushunarli qiladi, odamlar o`zini qurshagan muhit haqida til shaklida tasavvur hosil qiladi. 

Ichki va tashqi motivatsiyani tanlaymiz

Ichki motivatsiya haqida kamdan-kam bosh qotiramiz. Bizning samimiy xohish-istaklarimiz, holatimizni tushuntirish uchun birgina so‘z yetarli - "istayman". Bolalar o‘zlariga yoqadigan guruhning qo‘shig‘ini bajonidil tinglashadi, o‘z qo‘llari bilan biror narsa yasashadi yoki sarguzasht romanlar o‘qishadi, chunki ularga shunday qilish yoqadi.

Tashqi motivatsiya har xil bo‘ladi - cho‘ntak pullaridan tortib, to maktabdagi baholargacha. Buni bir gap bilan izohlash mumkin: "Mana bunday qilsang, buni qo‘lga kiritasan".

Psixolog Alfi Kon "Mukofot bilan jazolash" kitobida nafaqat ota-onalarni, balki o‘qituvchilarni ham turli imtiyozlarni qo‘llashdan ogohlantiradi. Ba'zi ota-onalar farzandi yaxshi o‘qishi uchun hayvonot bog‘iga olib borishni va'da qilishadi, boshqalari qimmatbaho gadjyetlarni xarid qilishadi va hatto pul ham berishadi. Muammo shundaki, bu usul ish bermaydi: o‘quvchi shunday o‘qishda davom etaveradi, boz ustiga, va'da qilingan narsaga erisha olmagani uchun yaqinlaridan xafa ham bo‘ladi!

Nima uchun tashqi motivatsiyani oshirish ish bermaydi?

Biz "Mana bunday qilsang, buni qo‘lga kiritasan", degan paytimizda bola dastlab va'dani ishtiyoq bilan qabul qiladi. Shu bilan birga, unda o‘zini o‘zi himoyalash instinkti ham ishga tushadi.

Bola muammoni hal qilishning ijodiy usulini emas, eng ishonchli va qisqa yo‘lini izlay boshlaydi. 

U o‘ziga o‘zi savol beradi: "Tavakkal qilib, nazorat ishini o‘zim yozishimga ne hojat? Yaxshisi, a'lochilardan ko‘chirib olaman, shunisi ishonchliroq". Qarabsizki, maqsadlar o‘zgarishi ro‘y beradi: bilim olish uchun o‘qish emas, mukofot olish uchun o‘qish.

Tashqi motivatsiya zo‘r ishlashi mumkin, faqat ichkisi bilan birga. U o‘z-o‘zidan oldinga harakatlanmaydi, shunchaki "ishni uddalash", tezroq xohlagan narsasiga erishishga majbur qiladi.

O‘qishga bo‘lgan qiziqishga nima ta'sir qiladi?

Kon motivatsiyaga ta'sir ko‘rsatuvchi uch omilni ajratadi:

1. Kichik yoshdagi bolalar o‘qishga tayyor va ular buning uchun hech narsa talab qilishmaydi. Ularda ichki motivatsiya kuchli rivojlangan bo‘ladi: ular o‘zlariga qiziq bo‘lgani uchun ham o‘qib o‘rganishadi.

2. Ichki motivatsiyani saqlab qola olgan bolalar samarali o‘qishadi. Qolganlarni esa uddalay olmaydi deb hisoblashadi, biroq bunday emas. Ba'zi maktab o‘quvchilari faqat past baho olishsa-da, boshqa sohalarda o‘zlarini ijobiy namoyon etishadi. Masalan, sevimli xonandasining o‘nlab qo‘shiqlarini yoddan bilishadi (matematikada esa ko‘paytirish jadvalini eslay olishmaydi). Yoki fantastikani berilib o‘qishadi (klassikaga esa qo‘l tekkzishmaydi). Ularga shu qiziq. Ichki motivatsiyaning mohiyati ham shundadir. 3. Imtiyozlar ichki motivatsiyani yo‘qqa chiqaradi

Psixologlar Kerol Eyms va Kerol Duek ota-onalar hamda o‘qituvchilar qandaydir imtiyozga urg‘u berishganda bolalarning qiziqishi darhol so‘nishini aniqlashdi.

O‘qishga motivatsiyani qaytarish — uzoq jarayon va buning muvaffaqiyati asosan ota-onaga bog‘liq. Kattalar eng avvalo uch narsa haqida bosh qotirishlari kerak: mazmun, hamkorlik va tanlov erkinligi.

1. Mazmun. Bola talabimizni bajarmaganida biz uning xatti-harakatlariga ta'sir ko‘rsatish usullarini qidiramiz. Yaxshisi, talabingiz qanchalik to‘g‘ri ekani haqida o‘ylab ko‘ring. Farzandingiz fizikadan faqat "4" va "5" olmasa, buning hech qanday qo‘rqinchli joyi yo‘q. Bolalar "shovqin qilmaslik" borasidagi talabimizni "quloqsiz" ekanliklari uchun emas, o‘z yoshlarining psixologik xususiyatlari sababli  rad etishadi.

2. Hamkorlik. Afsuski, bola bilan muloqot qilish kontekstida bu so‘z ko‘p ota-onalar uchun notanish. Biroq farzandlaringiz qancha katta bo‘lganlari sari, ularni shuncha ko‘p hamkorlikka jalb qilishingiz kerak. Muhokama qilish, tushuntirish berish, birga rejalar tuzish kerak. Bola bilan katta odamdek suhbatlashishga harakat qilib ko‘ring. 15 yoshli bolaning kosmonavt bo‘lish orzusiga bee'tibor bo‘lish kerak emas. Nima uchun buning ilojsiz ekanini xotirjam o‘tirib tushuntiring. Ehtimol, o‘g‘lingiz sizning so‘zlaringiz orasidan o‘sish uchun ichki motivatsiya topa olar.

3. Tanlov erkinligi. Bola o‘zini jarayonning bir bo‘lagidek his qilishi kerak, shunda u muammo yechimini topishga mas'uliyat bilan yondashadi. Farzandingiz o‘zini yomon tuta boshlasa, undan buning sabablarini so‘rang. Siz "shundoq ham gap nimadaligini bilaman" deyishingiz mumkin, shunday bo‘lsa-da, urinib ko‘ring. Ehtimol, uning javobi sizni ajablantirar. Bolaning ichki holatini to‘g‘irlash oson emas, shunga qaramay, bu yo‘nalishdagi sa'y-harakatlar o‘z mevasini berishi mumkin.

1. Farzandingizni qabul qilishni o‘rganing. Masalan, qizingizning yangi imdji sizga yoqmasligi mumkin, lekin siz uni qabul qilishingiz kerak. Boshqacha aytganda, gap erkalatish emas, tushunish haqida bormoqda.

2. Samimiy suhbatlashing. Agar farzandingiz bilan qalban yetarlicha yaqin bo‘lsangiz, dastlab u bilan shunchaki  suhbatlashing. Uning nimalarga qiziqishi hamda o‘qishda qanday muammolar yuzaga kelayotgani haqida so‘rang. Vaziyatdan chiqish yo‘lini birga toping.

3. Bolaga hayotdagi maqsadi borasida bir to‘xtamga kelishga yordam bering. Ko‘pincha ichki motivatsiya bo‘lmaydi, chunki bola bu formulalar, oxiri yo‘q qoidalar va teoremalarning nima uchun kerakligini tushunmaydi. Farzandingiz maktabni tugatganidan keyin nima bilan shug‘ullanishi istashi borasida bir to‘xtamga kelishi muhim. Buni tushunishga ota-ona bilan uzoq suhbatlar, professional yo‘nalish bo‘yicha maslahatlar va o‘smirlar uchun kitoblar yordam beradi.

4. O‘quv jarayonini bolaning qiziqishlari ustiga quring. O‘qishda bolaning samimiy qiziqishlari (ichki motivatsiyasi)ni maktabdagi darslar bilan  birlashtirishga harakat qilish kerak. Bu jarayon individual va ota-onalar tomonidan katta e'tibor talab qiladi. Masalan, ingliz tilini sevimli filmingiz yordamida o‘rganishingiz mumkin. Kompyuter o‘yinlarini juda yaxshi ko‘ruvchi o‘smirni esa dasturlash va u bilan bog‘liq bilimlar qiziqtirishi kerak.

Boladan ichki motivatsiyani tortib chiqarish — eng muhim vazifalardan biri. Zukko, dono, farzandining hayotiga samimiy qiziqadigan ota-ona uchun esa bu muammo emas. 

Qizil tasmachalar

Oldindan qizil qog‘ozdan tasmachalar qirqib olaman. Har bir to‘g‘ri javob uchun o‘quvchi bitta tasma oladi. O‘quvchi tasmani qo‘lga kiritganda, o‘z sa'y-harakatlarining moddiy natijasini his qiladi. O‘quvchi uch va undan ortiq tasmaga ega bo'lganda baho qo‘yiladi.

Kartochkalar

Ushbu metod formulalar, harfli belgilar, o‘lchov birliklarini eslab qolish uchun juda qo‘l keladi. Uning mohiyati shundaki, o‘quvchilar uyda kartochkalar tayyorlaydi, ularning old tomoniga kattalik nomi va uni ifodalaydigan harf, orqa tomoniga esa o‘lchov birligi yozadi. Bunday kartochkalar yordamida formulalarni tuzish va eslab qolish mumkin.

Blis-so‘rovnoma

Qisqa va tez javob berishni talab qiladigan savollar tuziladi. Jami beshta savol beriladi, javoblarning to‘g‘riligi va to‘liqligiga qarab baxo qo‘yiladi.

Marafon

8 va 9 sinf o‘quvchilari uchun o‘rtacha murakkablikdagi savollar tuziladi. Bo‘lg‘usi musobaqadan bir hafta oldin savollarni o‘quvchilarga tarqataman. Ular uyda tayyorlanishadi va belgilangan kuni dars paytida stolimdagi savol raqamini tanlashadi, unga javob berishadi va og‘zaki javobdan so‘ng doskada yechish uchun masala raqamini tanlashadi.

Qizil bayroqchalar

Qizil bayroqcha — bu sinfdagi faollik uchun mukofot. Agar o‘quvchi keyingi darslarda faolligini pasaytirsa, unda bayroqcha berilmaydi. Bunday rag‘batlar soni chorakda bahoni yaxshilash imkonini beradi.

Elektron kundalik

Maktabimizda elektron jurnal va kundaliklar joriy etilishi bilan o‘quvchilar yanada mas'ulroq bo‘la boshlashdi. Ular elektron jurnaldagi bahoni yo‘q qilishning imkoni mavjud emasligini tushunishadi, shu bois uyda darsga yaxshiroq tayyorlanishga harakat qilishadi, ko‘proq faollik ko‘rsatishadi. Ota-onalar Kundalik tizimida barcha baholarni ko‘rib turishi ham bolalarning sa'y-harakatlariga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Nazarimda, elektron kundalik – bu bilim olish sifatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatuvchi o‘quvchilarni motivasiyaga yo'naltirishning samarali usulidir.

Darhaqiqat, nega zamonaviy bolalar kitoblarga muhtoj? Ilgari kitob deyarli yagona ma’lumot manbai va dam olishning eng yaxshi shakllaridan biri edi. Bugunchi? Ma’lumot va o‘yin-kulgi dengizi bizning ruhiyatimizni televizor ekrani, kompyuter monitori orqali to‘ldiradi. Ha, harakatlanuvchi rasm har doim harakatsizidan yaxshiroq, chunki u jonli muloqot illyuziyasini yaratadi, bizni yolg‘izlikdan xalos qiladi.

Tugmachani bosasiz va hayotingizga boshqa birovning quvonchi, qo‘rquvi, umidi va umidsizliklari to‘lqini kirib, sizni kundalik hayotdan chalg‘itadi. Xuddi shunday his-tuyg‘ularni olish uchun kitobning nechta sahifasini o‘qish kerak?

Ammo muammo shundaki, madaniyat (kitoblar, badiiy filmlar, san’at) inson shaxsini, ayniqsa bolalik davrida shakllantiradi, shuning uchun bolalarni kitob o‘qish va uni sevishga o‘rgatish kerak. Agar siz haqiqatan ham farzandingizni kitobga oshno qilmoqchi bo‘lsangiz, quyidagi tavsiyalarga amal qilish maqsadga muvofiq:

Tug‘ilgandan boshlab bolaga kitob o‘qib bering. Ha, chaqaloq hali so‘zlarni tushunmaydi, lekin ona o‘qigan she’rlar chaqaloqqa uning yaqinligi haqida “gapiradi”. Onasining ovozi va ohangi uni tinchlantiradi. 10 oydan bir yarim yilgacha bolaning so‘z boyligi shakllana boradi. U butun his-tuyg‘ulari bilan dunyoni faol ravishda o‘rganadi axir. Biroq kitob o‘qishda to‘rt daqiqadan ortiq bo‘lmagan e’tibor bosqichidan oshib ketmang.

Ikki yoshdan boshlab bola alohida so‘z va iboralarni hikoya sifatida qabul qiladi va uch yoshda u nafaqat tinglovchi, balki faol suhbatdoshga ham aylanadi. Bu vaqtda u qayta o‘qishga ishtiyoqni rivojlantiradi. Ularga kitobni 20 daqiqadan ortiq o‘qib bermang. Bu bola ayni yoshda bardosh bera oladigan maksimaldir.

O‘qishni o‘yinga aylantiring. Farzandingizni erta bolalikdan kitob bilan tanishtirmoqchi bo‘lsangiz, bu jarayonni o‘yin tarzida olib boring. "Yodda tuting, siz eng aqlli bo‘lasiz", "Katta bo‘lganingizda eng yaxshi insho yozuvchi bo‘lasiz" - bunday dalillar ishlamaydi. Bu kabi ta’kidlarni nutqingizdan chiqarib yuboring.

Takrorlashdan qo‘rqmang. Farzandingiz bir necha yillardan beri sizdan bir xil kitobni tunda o‘qishingizni so‘rasa, bezovtalanmang yoki hayron bo‘lmang. U shunchaki uning uchun psixologik qulaylikni ifodalaydi. Sizda ham shunday kitob bo‘lishi mumkin. Agar siz uni hozir o‘qisangiz, bolaligingizda boshdan kechirgan qulay holatga qaytasiz. Siz hatto ushbu kitobni bolangizga tanishtirmoqchi bo‘lishingiz mumkin, ammo u siz uchun qanday bo‘lsa, u uchun ham shunday bo‘lishiga kafolat yo‘q. Bularning barchasi juda individualdir. Qoidaga ko‘ra, har kuni bir xil kitoblarni o‘qish sakkiz yoshda “tugaydi”.

She’r yodlating. Buning uchun eng maqbul vaqt – tug‘ilishdan sakkiz yoshgacha bo‘lgan davr! Bu sizdan ortiqcha qiyinchilik talab qilmaydi, chunki bu yoshda bolalar uchun yodlash oson. O‘rta maktabda, agar siz ilgari bu mahoratni rivojlantirmagan bo‘lsangiz, biroz harakat talab qiladi.

Bolaga adabiyotni tanlashiga ruxsat bering. Farzandingizga uni qiziqtiradigan kitoblarni tanlashiga ruxsat bering. Har bir kitob qaysidir ma’noda foydalidir. Nasr nutq mahoratini egallashga yordam beradi, she’riyat esa ritm tuyg‘usini rivojlantiradi. Yaxshi o‘qilgan kitob psixologik qulaylik yaratadi, notanish kitob esa yangi bilimlarni beradi. Ertak syujyeti fantaziyani, real syujyet esa hayotiy tajribani boyitadi. Qisqa hikoya ixcham hikoya qilishni o‘rgatadi, uzoq hikoya esa xotirani tarbiyalaydi.

Bolalar maktabda tavsiya etilgan adabiyotlarni o‘qishni istamaydi. Sababi har bir bola bir xil narsani afzal ko‘rishi qiyin masala. Kimgadir boshlanishi, juda tez tugashi va oxiri bo‘lgan qisqa hikoyalar yoqadi. Boshqalari esa qisqa hikoya qahramoni bilan tanishishning ma’nosini ko‘rmaydi, chunki ular u bilan tezda xayrlashishga tayyor emas. Ular qahramon bilan bir muncha vaqt yashashlari kerak.

Farzandingizni o‘qishga majburlamang. O‘qishga bo‘lgan ishtiyoq ichkaridan shakllanadi, shuning uchun ham bolani besh yoki olti yoshdan boshlab o‘qishga majburlash xavfli. Umuman olganda, "kerak" so‘zi ehtiyotkorlik bilan, jiddiyroq yoshda, ya’ni 5-6-sinfdan boshlab faqat maktab adabiyotiga nisbatan qo‘llanilishi lozim.

Agar bola o‘qishni istamasa, buning hech qanday yomon joyi yo‘q. Ota-onalar ko‘pincha farzandining o‘qishni bilmasdan turib maktabga borishidan qo‘rqishadi. Hammasi o‘qituvchiga bog‘liq. Ayrim pedagoglarning ta’kidlashicha, bolani ma’lum darajaga yetkazib maktabga olib kelishsa, u maktabdagi takrorlanuvchi mashg‘ulotlaridan zerikib qoladi va o‘qishga nisbatan qarashlari o‘zgaradi.

Atrofni kitob bilan to‘ldirish, undan zerikishga sabab bo‘ladi. Bir ota bayramga farzandlari uchun talaygina kitoblar olib keladi va ularga “Sizlarga sovg‘a olib keldim”, deydi. Bolalar qiziqish bilan uning atrofini o‘rab olishadi, kitoblarni ko‘rgach esa, “Kitob uchun rahmat, sovg‘a qani?” deb javob berishadi.

Bolaligimizda har doim kitoblar kam bo‘lgan. Shu sababli uni o‘qishga bo‘lgan ishtiyoq katta edi. Bu tajriba asosli bo‘lishi mumkin. Ayniqsa siz o‘qishni xohlaganda uning bo‘lmasligi xohishning ortishiga olib keladi.

O‘zingiz o‘qigan kitoblaringizni bolalaringiz bilan muhokama qiling. Ota-onalarning farzandlari oldida kitob o‘qishi juda kam uchraydi. U bilan hozir o‘qiyotgan kitobingiz haqida suhbatlashish uchun ushbu daqiqalardan foydalaning yoki hatto parchalarni o‘qishga harakat qiling. Farzandlaringiz oldida boshqalar bilan kitoblarni muhokama qilishingiz mumkin.

Ovoz chiqarib o‘qing. Ovozingizni diktofonga yozib oling. Ota-onalar butun kunni ishda o‘tkazishadi va agar uydaligida ular kamida o‘n daqiqa davomida farzandlariga ovoz chiqarib o‘qib berishsa, bu munosabatlarni ushlab turadigan kuchli qulfga aylanadi. Ovoz yozib olish uchun telefon mos kelmaydi, chunki u doimo o‘ziga e’tibor qaratadi. Diktofonda faqat bitta tugma mavjud - uni yoqish va o‘chirish mumkin.

Albatta, bu kabi texnikalar ko‘p va qay biri siz va farzandlaringiz uchun mos tushishini o‘zingiz tanlashingiz lozim.