Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yogoch xomashyolarni olish

Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yogoch xomashyolarni olish

MUNDARIJA

KIRISH: Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida.............................3

I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI.

1.1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari………………………..5

1.2.Bino konstruksiyalari………………………………………………………….9

II BOB. MAHALLIY DARAXT TURLARDAN TAYYORLANGAN YOGOCH XOMASHYOLARNI OLISH, SAQLASH, ISHLAB CHIQARISHNI O’RGANISH MAVZUSIGA OID AMALIY ISHLAR VA DARS ISHLANMALARGA NAMUNALAR

2.1. Amaliy ish: Yog‘och va bino konstruksiyalarini
loyixalash………………………………………………………………………….21

2.2. Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish mavzusiga oid bir soatlik dars ishlanma……………28

XULOSA …………………………………………………………………………36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….37

ILOVALAR……………………………………………………………………….39

KIRISH

         Mavzuning dolzarbligi:  O'rmon sanoati yog'och tayyorlash va yog'ochni qayta ishlash tarmoqlariga bo'linadi. Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi sifatida qadimdan ma'lum. Hunarmandlar yog'ochga ishlov berib undan arava, egar, panjara, sandiq, eshik, beshik, rom kabilarni yasashgan, uylar qurishgan. 

  Yog'ochsozlik yillar davomida takomillasha borib, undan yangi-yangi sanoat tarmoqlari vujudga keldi. Ayniqsa yog'ochni kimyoviy qayta ishlash tufayli yog'ochsozlikda tub (inqilobiy) o'zgarish yasaldi.

  Mamlakatning yog'och-taxta xomashyosiga bo'lgan yillik ehtiyoji 10 mln m kubdan ortmoqda. Ammo yog'och xomashyosi bo'ladigan tabiiy o'rmonlar bizda nihoyatda cheklangan. Shu bois har yili millionlab nihol ekiladi, «ko'kalamzorlashtirish oyligi» o'tkaziladi. O'rmonlar barpo etish va yog'och boyliklaridan oqilona foydalanish bilan maxsus o'rmon xo'jaliklari shug'ullanadi. Respublikamizda 100 ga yaqin o'rmon xo'jaligi korxonalari, qo'riqxonalar va milliy bog'lar bor. 

  O'rmon sanoati mahsulotlaridan mashinasozlik, kimyo sanoati, yengil sanoat, transport va qurilishda foydalaniladi. O'z navbatida o'rmon sanoati ham boshqa tarmoqlardan laklar, bo'yoqlar (mebel ishlab chiqarish uchun), soda, natriy, oqartiruvchi ximikatlar (qog'oz tayyorlash uchun), avtomashinalar, traktorlar, stanoklar (yog'och tayyorlash va ishlov berish uchun) oladi. Boshqacha qilib aytganda, o'rmon sanoati bilan boshqa tarmoqlar orasida keng tarmoqlararo aloqalar mavjuddir. 

          Kurs ishining maqsadi. Mustaqillik yillarida Toshkent duradgorlik buyumlari zavodi, quyoshdan himoya uskunalari zavodida esa plastmassadan deraza romlari ishlab chiqaradigan sex, Asakada duradgorlik buyumlari zavodi ishga tushirildi. Toshkentda O'zbekiston-Gretsiya qo'shma korxonasi «O'z Ellas» gugurt zavodi mahsulot bera boshladi. Ammo yog'och xomashyosi tanqisligi sanoatga jiddiy qiyinchilik tug'dirmoqda. Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 8-fevraldagi «Sanoat terakchiligini rivojlantirish va boshqa tez o'suvchi yog'ochbop daraxtlarni barpo etishga oid chora-tadbirlar to'g'risida»gi maxsus qarori o'rmon sanoatida keskin o'zgarish yasadi. Qarorga muvofiq terakzorlar maydoni har yili 10 ming gektarga kengaymoqda. Yaqin kelajakda har yili 5 mln m kub sanoatbop yog'och tayyorlanadi. Yog'och tayyorlash korxonalari taxta tilish zavodlariga g'o'la yog'och yetkazib beradi. Tilingan yog'och - taxta-mebel sanoati uchun xomashyodir. Yog'och tayyorlash va yog'ochsozlik chiqindilari (shox-shabba, qipiq, payraxa, po'stloq)dan o'rmon-kimyo sanoatida spirt, moylar, bo'yoqlar ishlab chiqariladi. Shu sababli o'rmon-kimyo kombinatlari qurish o'ta samaralidir. Yog'och xomashyosi taqchil O'zbekistonda chiqindilarni to'la qayta ishlaydigan yog'ochsozlik kombinatlari ayniqsa o'ta muhim.

Kurs ishining vazifalari: Yog`ochzozlikning mohiyatini ochib berish,  yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik madaniy taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganish mazkur tadqiqotning asosiy vazifasidir.Mavzuning amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, u yog’ochsozlikning mohiyatini ochib berish, yog`ochsozlikning o’ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib berish, yog`ochsozlik taraqqiyotining o’ziga xos jihatlarini va uning vatanimiz madaniy taraqqiyotiga ta’sirini o’rganishga ko’maklashadi. 

Kurs ishining ob'ekti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolari.

Kurs ishining predmeti: Mahalliy daraxt turlardan tayyorlangan yog'och xomashyolarni olish, saqlash, ishlab chiqarishni o’rganish metodikasi va uni o'ranish usullari,metodlari va vazifalari.

Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish,2ta bob(4 ta paragraf),xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat.

I BOB YOG‘OCH QURILMALARINING TURLARI VA ISHLATILISH SOXALARI

1.Yog‘och qurilmalarining turlari va ishlatilish soxalari.

YOg‘och – qurilishbop tabiiy material bo‘lgani sababli, qadimdan insonlar
uni turli bino va inshootlar, turar joylar (masjid, maqbara, tug‘on, kuprik va x.k.)
qurilishida ishlatib kelishgan.

YOg‘ochning qurilishda keng qo‘llanishiga sabab, birinchidan, tabiatda
uning zaxirasi ko‘pligi bo‘lsa, ikkinchidan, ijobiy xususiyatlaridir (ishlovi berishg
osonligi engilligi, olovbardoshligi, kimyoviy agressiv muxitga chidamliligi va
boshkalar). SHu bilan birga, yog‘ochni binokorlikda ishlatilish jarayonida uning
salbiy xususiyatlarini xam (anizatropligi, yonishi, chirishi, mikroorganizmlar
ta’sirida buzilishi va boshqalar) xisobga olish zarur.

XIX-asrning oxirida yaratilgan plastmassa esa kimyo sanoatining tez rivojlanishi xamda ko‘p molekulali birikmalar xosil qilinishi natijasida olingan materialbo‘lib bugungi kunga kelib, xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida, xususan qurilishda xam keng qo‘llanilmokda. Agar yog‘ochning engilligi va
mustaxkamligi tabiatdan bo‘lsa, plastmassalarning bunday xususiyatlari
ularning tarkibi va kimyoviy birikishlariga bog‘likdir. Plastmassalar xam
yog‘och kabi kator afzalliklar bilan bir qatorda maolum kamchiliklarga egadir,
shuning uchun ularni ishlatish jarayonida salbiy xususiyatlarini xisobga olish
zarur. Bino va inshootlarda yog‘och va plastmassa konstruksiyalarning
qo‘llanilishi, boshqa konstruksiyabop materiallarga materiallardan kam xarajatlar
sarflanishiga olib keladi. Masalan: elimlangan yog‘och konstruksiya, kimyoviy
emiruvchan muxitda temir-beton konstruksiyaga nisbatan 4-5 marta, metall
konstruksiyalarga nisbatan esa 2-3 marta ko‘prok muddat xizmat qiladi, mexnat
sarfi esa 1,5 marotaba kam bo‘ladi. Bu esa bino yoki inshoot tannarxining
kamayishiga olib keladi. Agar o‘rmonchilikni ratsionalp olib borilsa, yog‘och
zaxirasi tuganmas boylikdir, ya’ni xar 15-25 yilda o‘rmonlarni kaytadan ekish
natijasida qurilishga yarokli naavlardagi daraxt yog‘ochlarni yangidan etshtirishni
yulga quyish mumkin.

Ammo notug‘ri loyixalangan yoki qurilgan yog‘och imoratlarni tez orada chirishi,buzilishi yoki yonishi kupchilikda yog‘ochning chidamliligiga shubxa paydo kildi va so‘nggi yillarda qurilishbop material sifatida (rivojlangan chet mamlakatlarbundan mustasno) kam ishlatila boshlandi. Normalpp muxitda foydalanilsa, yog‘och o‘zining yukori fizik-mexanik xususiyatlarini bir necha o‘n yil emas,balki yuz yillar antiseptik ishlovsiz saqlab qoladi. Xozirgi kunda qurilishning barcha soxalarida yog‘och va plastmassa konstruksiyalardan okilona foydalanish eng muxim masalalardan biridir.

Qurilish tarixiga nazar tashlasak, yog‘ochning ishlatilish kulami jamiyatning
rivojlanishi bilan bog‘lik ekanligini kuramiz. Ibtidoiy jamoa davrida oddiy
inshootlar kurilgan bulsa, kuldorlik davrida yog‘ochning bino va inshootlarda
qo‘llanilish ko‘lami ancha kengaydi, bunga birinchidan inson ongini usganligi
sabab bo‘lsa, ikkinchidan ish kurollarning tubdan o‘zgarishidir (tosh kurollardan
metall kurollarga utish).Feodalizm davrida, qurilish ishlab-chikarish texnologiyasining rivojlanishi, yog'ochni asosiy konstruksiyaviy material sifatida ishlatishga olib keldi.

YOg‘ochdan barpo etilgan va shu kungacha saklanib kolgan bino va inshootlar fikrimizga dalil buladi.Kolomenskiy kishloida 1667-1681 yillarda yoochdan barpo etilgan (Moskva ostonasida rus podshosi Aleksey Mixaylovich uchun kurilgan), dunyoning sakkizinchi muojizasi deb nom olgan saroy; 1774 yilda Kondopogda kurilgan balandligi 42 metr bulgan ibodatxona, I.P.Kulibin tomonidan Neva daryosi ustiga qurilish uchun loyixalangan oralii 298 metrli ravokli kuprik va kuplab inshootlarni misol kilib kursatish mumkin. XIX asrga kelib, yoochdan kurilgan bino va inshootlar kulami yanada kupaydi, bulardan aloxida eotiborlisi
kuydagilar: 1817 yilda arxitektor Betankur tomonidan loyixalangan oralii 48
metrli Moskvadagi manejning tom fermasi; D.I.Juravskiy loyixalagan 61 metrli
Mstu daryosi ustiga va oralii 54 metrli Verebpyu daryosiga kurilgan (1842-51 y.)
kupriklar va boshka bir kancha inshootlar. YOg‘och va plastmassa
konstruksiyalarning rivojlanishiga XIX asr oxirida plastmassalarning sunoiy yul
bilan sintez kilinishi katta turtki buldi. Kimyo sanoatining rivojlanishi natijasida
turli xildagi elimlarning ishlab chikarilishi (karbamid, fenolformalpdegid, epoksid,
kazein va boshkalar) yog‘och konstruksiyalar tarixida elimlangan yog‘och
konstruksiyalar davrini boshlab berdi. YOochni eng «ekologik toza»
konstruksiyaviy material xisoblagan rivojlangan chet mamlakatlar (AKSH,
Olmoniya, Buyuk Britaniya, CHexiya, Slovakiya, Fransiya, YAponiya va
boshkalar), Rossiyada va Ukrainada juda kup jamoat binolarini loyixalashda
elimlangan yog‘och konstruksiyalardan keng foydalaniladi. Misol tarikasida
oraliklari 18-100 metrli elimlangan tusinlar, rama va ravoklar bilan yopilgan
turli sport saroylari, kurgazma binolari, kinoteatr va teatr binolari, turli xildagi
inshootlarni keltirish mumkin. AKSHning, «Vayerxozer» firmasi elimlangan
yog‘och konstruksiyalardan foydalanib, diametri 257 metrli yopik sport saroyining
loyixasini yaratdi va uni Portlend, Filodelpfiya, Detroyd va YAngi Orlean
shaxarlarida kurilgan imoratlarga tatbik etdi.

Kimyo sanoatining rivojlanishi qurilishda plastmassa konstruksiyalardan keng foydalanishga olib keldi. Xozirgi kunda dunyoning barcha mamlakatlarida
plastmassadan tayyorlangan yorug‘lik o‘tkazuvchi va o‘tkazmaydigan tom va
devor panellari, to‘sinlar, ramalar, ravoklardan keng foydalanilmokda. Ichiga
xavo to‘ldirilgan engil pnevmatik konstruksiyalar vaktinchalik bino va
inshootlarda keng ko‘lamda ishlatilmokda YOg‘och- bebaho qurilish
materialidir. YOg‘och materialining zahirasi MDH davlatlari ichida Rossiya
xududida eng ko‘p edi va shuning uchun ilgari ham, hozirda ham juda ko‘p
mamlakatlarga yog‘och materialini asosan Rossiya eksport qiladi, shu jumladan
O‘zbekiston Respublikasi qurilishlarida ishlatiladigan sara yog‘och materiallari
ham asosan Rossiyadan olinadi.

YOg‘och materiallari asosan ikki turdagi daraxtlardan olinadi: igna bargli va
yaproqli.Qurilishdagi yog‘och konstruksiyalari asosan igna bargli yog‘och
daraxtlaridan tayyorlanadi. Bular qarag‘ay, qora qarag‘ay, tilog‘och, oq qarag‘ay
va kedrlardir.O‘rmonchilik xo‘jaligida eng ko‘p tarqalgan yaproqli yog‘och daraxti – bu oq qayindir. Eman, qayrag‘och, tog‘terak zaxiralari endi ko‘paytirilmoqda. 

Oq qayin va tilog‘ochlar fanera tayyorlash sanoatida asosiy xom-ashyo materiallarihisoblanadi.Qurilishda ishlatiladigan yog‘och materiallarini ko‘rinishi bo‘yicha asosiy ikki turga bo‘linadi): doirasimon va qirrali. Doirasimon qurilish materiali - ikkala chekkasi tekis arralangan, butog‘laridan
tozalangan yog‘ochdir. Ular standart 4,0; 4,5; 5,0; 5,5; 6,0 va 6,5 m uzunliklarga
ega va bu turdagi yog‘och materiallari kesik konus shaklida bo‘ladi. Ular
diametrining uzunligi bo‘yicha kamayishi kichrayish deb ataladi. Kichrayish
o‘rtacha 1 m da 0,8 sm ni tashkil qiladi.Doirasimon ko‘ndalang kesimli
yog‘ochning diametri kichik diametri bo‘yicha aniqlanadi. Uning o‘rtacha
diametri 14 sm dan 26 sm gacha oraliqlarda bo‘ladi va ayrim hollarda undan katta
ham bo‘lishi mumkin. Diametrlarni o‘zgarish gradatsiyasi 2 sm ni tashkil qiladi.

Uning o‘rtacha diametrini quyidagi ifoda orqali aniqlash mumkin:
do ‘r d 0,5l (1.1)Diametri 13 sm dan kichik bo‘lgan yog‘ochlar vaqtinchalik inshootlar qurilishida ishlatiladi.

Qirrali yog‘och materiallari - arralangan yog‘och materiallari yog‘ochni
tilish ramalarida yoki aylanma tilish stanoklarida yog‘ochni bo‘ylamasi bo‘ylab
arralash natijasida hosil qilinadi. Ular standart 0,25 m gradatsiya bilan 1 m dan 6,5
m gacha bo‘lgan o‘lchamlarda bo‘ladi. YUk ko‘taruvchi konstruksiyalar uchun
yog‘och taxtaning kengligi 60 mm dan 250 mm gacha, qalinligi 11 mm dan 100 mm
gacha bo‘ladi.Bruscha -qalinligi 50mm dan 100 mm gacha, kengligi 100 mm dan 175 mm gacha bo‘ladi.Brus - qalinligi va kengligi 125 mm dan 250 mm gacha bo‘ladi.
YOg‘ochning tuzilishi, butoqlari va sifati uning kelib chiqishi bilan
aniqlanadi. Daraxt sifatida kelib chiqishi va o‘sishi natijasida yog‘och trubasimon
qatlam -tolali tuzilishga ega bo‘ladi.YOg‘och qurilish materialining sifati, asosan yog‘ochning bir jinslilik darajasi bilan aniqlanadi. Bir jinsli bo‘lmagan tuzilishi yog‘ochni o‘sishi jarayonida, yog‘och materiallarini omborda saqlash jarayonida, quritish, qayta ishlash va ishlatish jarayonida vujudga keladi.
YOg‘ochning sifatini buzadigan, bir jinsliligini o‘zgartiradigan omil - bu
butog‘lardir. Butog‘lar yon shoxlari natijasida vujudga keladi. Konstruksiyaviy
yog‘och materiallarining sifati, toifalari bilan belgilanadi. YOg‘och materiali
uchta toifalarga bo‘linadi .Birinchi toifa yog‘och materialida 20sm uzunlikda
butog‘lar diametrlari yig‘indisi d (14)b dan kichik bo‘lishi va 1 metr
masofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 7% ga teng, yoki kichik bo‘lishi kerak (7 
i). O‘rtacha mustahkamlikka ega bo‘lgan ikkinchi toifa yog‘och materiallarida
uzunligi bo‘yicha 20 sm dagi butog‘lar diametrlari yig‘indisi d (13) b dan kichik
bo‘lishi va 1 metr masofadagi tolalar yo‘nalishi qiyaligi 10% ga teng yoki kichik
bo‘lishi kerak (10 i, bu erda: i-nishablik). Uchinchi toifa yog‘och materiallarida
esa, d (12) b dan kichik bo‘lishi va tolalar qiyaligi 12% dan katta bo‘lmasligi
kerak.Birinchi toifa yog‘och materiallari eng asosiy yuk ko‘taruvchi
konstruksiyalarni tayyorlashda, ko‘proq cho‘zilishga ishlovchi elementlarda,
ikkinchi toifa yog‘och materiallari - boshqa o‘rtacha kuchlangan yuk ko‘taruvchi
konstruksiya elementlarida, uchinchi toifa yog‘och materiallari esa kam
kuchlangan to‘shama va qoplamalarda ishlatiladi. YOg‘ochning xossalari asosan
uning tuzilishi bo‘yicha aniqlanadi. YOg‘och, xususiy og‘irligi bo‘yicha engil
konstruksiyaviy materiallar sinfiga kiradi.

2.Bino konstruksiyalari