Xioniylar davlati

Xioniylar davlati.

Mundarija :

       Kirish . 

I bob  Xioniylar davlatining tashkil topishi ,iqtisodiy va ichtimoiy hayoti .

  1.1 Xioniylar hujumining boshlanishi va Xioniylar davlatining tashkil topishi .

1.2 Xioniylar davlatining  ijtimoiy-iqtisodiy  ahvoli .

II bob Xioniylarning O‘rta Osiyoga harbiy yurishlari qo’shini davlatlar bilan siyosiy ahvoli.

2.1 Ilk o‘rta asrlarda Xorazm Xioniylar davlatlari.

2.2 Xioniylarning O‘rta Osiyoga harbiy yurishlari .

Xulosa .

Foydalanilgan adabiyotlar .

Kirish .

Xioniylar—turkiy qabila. Baʼzi tadqiqotchilar fikriga kura, dastlab Oltoy togʻlari atrofida yashashgan va to’rtinchi asrning birinchi yarmida janubiy gʻarbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oraligʻiga kirib kelishgan.

Bu yerda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, jan.ga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram boʻlib qolgan Kushon podsholigi oʻrnini egallaganlar hamda markazi Toxariston boʻlgan Shim. Hindiston, Afgʻoniston, Xurosonning bir kismini ham oʻz ichiga olgan Xionitlar davlatini (IV-V asr) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa Xionitlarning dastlab Orol dengizi shim.da yashaganligi va yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub boʻlib, hunlar bilan aralashganligini taʼkidlaydilar (L.N. Gumilev, SP. Tolstov, K.V. Trever). Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi asarlarda Xionitlar "oq hunlar" deb atalgan. IV asrning 70-yillarida Xionitlar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffakdyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxran (418— 438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xionitlar  hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar oʻrtaga chiqqan. Ular Oltoy togʻlari va Sharqiy Turkiston oraligʻidan jan.gʻarbga siljib, 420 yilda Bolo (Naxshab) shahrini oʻziga karorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.

V asrning 2-yarmida Xionitlar  va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi oʻrtaga chiqadi va VI asrning 60-yillarigacha Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.

Kidariylar, xioniylar va eftalitlar davlati. Feodal munosabatlarning shakllanishi. Milodiy IV-VI asrlar Markaziy Osiyo tarixi ko'chmanchi qabilalarning kirib kelishi, qabilalar ittifoqi yuzaga kelishi-yangi siyosiy kuchlarning paydo bo'lishi bilan izohlanadi. Kidariylar xususidagi asosiy ma'lumotlar Xitoyning Benshi solnomasida hamda g'arb muallif-tarixchilardan biri Priisk Paniyskiy ma'lumotlarida uchraydi. Yuyechjilar xukmdori Sidolo Shidar jujanlar hujumi tufayli Pologa ko'chirgan. Keyinchalik Kidar Shimoliy Hindistonga yurish qilib Gandhardan shimoldagi 5 ta davlatni o'ziga bo'ysundiradi. Kidar Shopur II ning zamondoshi bo'lib avval boshda kushonlar xokimiyatining davomchisi sifatida ularga bo'ysunib kelgan Xioniylar yordamida Baqtriyada ularning xokimiyatiga chek qo'ygan. Xioniylar yordamida Eron sosoniylar Baqtriyani qaytarib o'z qo'llariga tobelikka olishgan. Xioniylar qadimgi turkiy xunnu qabilalariga ularni «oq xunn» deb ataganlar. Xitoy manbaalarida eftalitlarni «ida yeda, idam, idyan» deb, Suriya va lotin manbalarida esa «eptalit, eftalit, adbal» deb yuritiladi. Tarixchi Pronolit eftalitlarni xunlardan deb ko'rsatar ekan, «ular xunlardandir, tanalari esa oq» deb eslatadi. Eftalitlar bilan sosoniylar o'rtasidagi birinchi to'qnashuvlar V asr 30 yillaridayoq sodir bo'lgan. Sosoniylar bilan hal qiluvchi kurashlar davri shoh Peruz davrini to'g'ri keladi.

V asrning ikkinchi yarmida Xionitlar va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi oʻrtaga chiqadi va VI asrningoltmishinchi yillarigacha Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.

Kurs ishining dolzarbligi : Xioniylar qabilasining  yurish boshlsh sabablari bu davirda hujumchi askarlar hayoti mahalliy aholining turmush tarzi dehqonchilik va hunarmandchilik yutuqlari . Xioniylar davlatining dini , davlat tuzimlari  va inqilobga yuz tutish sabablatini to’la to’kis o’rganish 

Kurs ishi hajmi : kirish , II bob  , 4 band , xulosa ,foydalanilgan adabiyotlar , ilovadan iborat .

1.1 Xioniylar hujumining boshlanishi va Xioniylar davlatining tashkil topishi .

Xioniylar IV asr o'rtalarida O'rta Osiyoga Yettisuv va Sharqiy Turkistondan ko'chmanchi Xion nomli qabilalarning hujumi boshlanadi. Xioniylar 353-yilda o'z hukmdori Grumbat boshchiligida Sug'dga bostirib kiradilar. So'ngra ular Eronda tashkil topgan va tobora kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan to'qnashadilar. Dast-labki janglardayoq sosoniylar shohi ShopurII(309-379) xioniylardan yengiladi. So'ngra o'zaro sulhga kelishilib, hatto ular o'rtasida ittiloqlik nikoh orqali yuzaga keladi. O'rtadagi ittifoq goh buzilib, goh tiklanib turadi.Nihoyat, IV asrning 70-yillarida O'rta Osiyoda xioniylar hukmronligi o'rnatildi. Sirdaryo bo'ylaridan to Amudaryo havzasigacha cho'zilgan keng maydonda xioniylarning kuchli davlati qaror topadi. Bu davlat 120 yildan oshiqroq hukmdorlik qiladi.

V asrning 20 - yillarida sharqdan Sirdaryo va Orol bo'ylari orqali Xorazm hamda Amudaryo havzasiga yana bir ko'chmanchi chorvador aholi — toxarlar kirib keladi. Toxarlar kushonlarning avlodlaridan bo'lib,Kidar ismli hukmdor ularga yo'lboshchi edi. Shuning uchun ular kidariylar nomi bilan tilga olinadi. Tez orada kidariylar Amudaryo havzasi hamda g'arbiy va janubiy Sug'd yerlarini ishg'ol etib, Xioniylar davlatining janubiy qismida o'z hukmronligini o'rnatganlar. Balx shahri esa bu yangi davlatning poytaxtiga aylantirilgan. V asrning 30-50-yillarida kidariylar bilan sosoniylar o'rtasida zid-diyat tobora kuchayib, ular bir-biriga dushman bo'lib qolgan. Bu ikki davlat o'rtasida 456-yilda bo'lib o'tgan navbatdagi to'qnashuvda sosoniylardan qaqshatqich zarbaga uchragan kidariylar o'zini qayta o'nglab ololmaydi. Buning ustiga tez orada kidariylar shimoldan janubga tomon siljigan yana bir ko'chmanchi chorvador aholi — eftallar bilan to'qnashadilar. Natijada, kidariylar O'rta Osiyoni tark etib, janubga — Shimoliy Hindistonga chekinadilar. U yerlarda 75 yil hukmronlik qiladilar. V asrning 20-yillarida Sharqdan Sirdaryo va Orol bo’ylari orqali Xorazm hamda Amudaryo havzasiga yana bir ko’chmanchi chorvador aholi - toxarlar kirib keladi. Toxarlar kushonlarning avlodlaridan bo’lib, Kidar ismli hukmdor ularga yo’lboshchi edi. Shuning uchun ular kidariylar nomi bilan tilga olinadi. Tez orada kidariylar Amudaryo havzasi hamda g’arbiy va janubiy Sug’d yerlarini ishg’ol etib, xioniylar davlatining janubiy qismida o’z hukmronligini o’rnatganlar. Balx shahri esa bu yangi davlatning poytaxtiga aylantirilgan.

Aftidan, kidariylar xioniylar bilan ittifoqchi sifatida harakat qilgan va tajovuzlarini janubga tomon kengaytirishga intilgan. V asrning 30-50-yillarida kidariylar bilan sosoniylar o’rtasida ziddiyat tobora kuchayib, ular bir-biriga dushman bo’lib qolgan. Bu ikki davlat o’rtasida 456-yilda bo’lib o’tgan navbatdagi to’qnashuvda sosoniylardan qaqshatqich zarbaga uchragan kidariylar o’zini qayta o’nglab ololmaydi. Buning ustiga tez orada kidariylar shimoldan janubga tomon siljigan yana bir ko’chmanchi chorvador aholi - eftaliylar bilan to’qnashadilar. Natijada, kidariylar O’rta Osiyoni tark etib, janubga - Shimoliy Hindistonga chekinadilar. U yerlarda 75 yil hukmronlik qiladilar. 

V asrning o’rtalarida diyorimizga kirib kelgan eftaliylar yozma manbalarda eftal, xaftal, xaytal degan nomlar bilan tilga olinadi. "Eftal" degan nom ilk bor "xeptal" shaklida V asr arman manbalarida uchraydi. Bu nom aslida "Eftalon" deb yuritilgan shoh nomidan olingan. Uni Vaxshunvar deb ham ataganlar, u eftaliylar yurishiga boshchilik qilgan. Qisqa vaqt ichida Chag’oniyon,  Toxariston va Badaxshon bo’ysundiriladi. Bir zarba bilan Sug’dda xioniylar hukmronligi barham topadi.

Xioniylar — turkiy qabila. Baʼzi tadqiqotchilar fikriga kura, dastlab Oltoy togʻlari atrofida yashashgan va IV asrning birinchi yarmida jan. gʻarbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oraligʻiga kirib kelishgan. Bu yerda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, jan. ga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram boʻlib qolgan Kushon podsholigi oʻrnini egallaganlar hamda markazi Toxariston boʻlgan Shim. Hindiston, Afgʻoniston, Xurosonning bir kismini ham oʻz ichiga olgan Xionitlar davlatini barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa Xioniylarning dastlab Orol dengizi shimmolida yashaganligi va yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub boʻlib, hunlar bilan aralashganligini taʼkidlaydilar L. N. Gumilev, SP. Tolstov, K. V. Trever. Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi asarlarda Xionitlar «oq hunlar» deb atalgan. IV asrning 70-yillarida Xionitlar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffakdyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxran ,Yazdigard II davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xionitlar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar oʻrtaga chiqqan. Ular Oltoy togʻlari va Sharqiy Turkiston oraligʻidan jan. gʻarbga siljib, 420-yilda Bolo (Naxshab) sh. ni oʻziga karorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar.

V asrning 2-yarmida Xionitlar  va Kidariylar davlati hududini oʻz ichiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi oʻrtaga chiqadi va VI asrning 60-yillarigacha Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.

Kidariylar, xioniylar va eftalitlar davlati. Feodal munosabatlarning shakllanishi. Milodiy IV-VI asrlar Markaziy Osiyo tarixi ko'chmanchi qabilalarning kirib kelishi, qabilalar ittifoqi yuzaga kelishi-yangi siyosiy kuchlarning paydo bo'lishi bilan izohlanadi. Kidariylar xususidagi asosiy ma'lumotlar Xitoyning Benshi solnomasida hamda g'arb muallif-tarixchilardan biri Priisk Paniyskiy ma'lumotlarida uchraydi. Yuyechjilar xukmdori Sidolo Shidar jujanlar hujumi tufayli Pologa ko'chirgan. Keyinchalik Kidar Shimoliy Hindistonga yurish qilib Gandhardan shimoldagi 5 ta davlatni o'ziga bo'ysundiradi. Kidar Shopur II ning zamondoshi bo'lib avval boshda kushonlar xokimiyatining davomchisi sifatida ularga bo'ysunib kelgan Xioniylar yordamida Baqtriyada ularning xokimiyatiga chek qo'ygan. Xioniylar yordamida Eron sosoniylar Baqtriyani qaytarib o'z qo'llariga tobelikka olishgan. Xioniylar qadimgi turkiy xunnu qabilalariga ularni «oq xunn» deb ataganlar. Xitoy manbaalarida eftalitlarni «ida yeda, idam, idyan» deb, Suriya va lotin manbalarida esa «eptalit, eftalit, adbal» deb yuritiladi. Tarixchi Pronolit eftalitlarni xunlardan deb ko'rsatar ekan, «ular xunlardandir, tanalari esa oq» deb eslatadi. Eftalitlar bilan sosoniylar o'rtasidagi birinchi to'qnashuvlar V asr 30 yillaridayoq sodir bo'lgan. Sosoniylar bilan hal qiluvchi kurashlar davri shoh Peruz davrini to'g'ri keladi. Taxminan 457 yili Vaxshunvor  Eftalon boshchiligidagi eftalitlar Chog'aniyon, Tohariston, Banhshonda o'z hokimiyatlarini o'rnatadilar.

IV–XV asrlarda dastlab Xorazm, Xioniylar, Kidariylar, Eftallar, Turk xoqonligi, keyinchalik Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazm­shohlar,­ Amir Temur hukmronlik qilgan yirik davlatlar faoliyat ko‘rsatgan. Ushbu davlatlar mazkur hudud aholisining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayoti rivojiga ta’sir ko‘rsatgan.

Ilk o‘rta asrlarda “qishloq hokimi” deb atalgan katta yer egasi – “dehqon”lar va ularning ekinzorlarida­ ishlovchi yer­ siz “kadivar”lar shakllandi­. Yerda ishlash tartiblarining tubdan o‘zgarishi aholi o‘rtasida tabaqalanishni yanada keskin­lash­ tirgan.

VIII asrning boshlariga kelib mamlakatimizda Arab xali­ faligi o‘rnatildi. O‘lkamizga arab madaniyatining ta’siri ku­ chaydi­. Xali­falik­ hukmronligidan keyingi asrlarda ilm-ma’ri­ fatning rivoji­ uchun sharoit yuzaga keldi. Yurtimizdan jahon ilm-fan rivojiga hissa qo‘shgan Muhammad­ ibn Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon­ Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek va Alisher Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar yetishib chiqdi. Najmiddin Kubro, Bahouddin Naqshband va Xoja Ahror Valiy singari mashhur ulamolarning Islom dini va ta’limotiga oid asarlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.

Buyuk alloma va mutafakkirlarning ilmiy merosi va uning zamonaviy sivilizatsiya tarixida tutgan o‘rni va roliga bag‘ishlanib 2014-yilning 15–16-may kunlari Samarqandda xalqaro konferensiya o‘tkazildi. Konferensiyada ellikka yaqin mamlakatlardan sharqshunos olimlar, nufuzli xalqaro tashkilot vakillari, ilmiy markazlar mutaxassislari ishtirok etdilar.

 .   1.2 Xioniylar davlatining  ijtimoiy-iqtisodiy  ahvoli .

Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar. O‘z zamonasining buyuk davlatlari bo‘lgan Qang‘ davlati va Kushon podsholigi davrida Qadimgi Turon diyori yuksala boshlagan edi. Bu davrda mamlakat aholisining ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayotida muhim o‘zgarishlar ro‘y berdi. Shaharlarning soni ko‘paydi va hududi kengaydi. Shahar ilk o‘rta asrlardan bosh­ lab hunarmandchilik, savdo-sotiq va madaniy­ hayotning mar­ kaziga aylangan.

Vohalarda yirik sug‘orish tarmoqlari qazilib, sug‘orma dehqonchilik maydonlari kengaygan. Suv tegirmoni, chig‘ir va charxpalak kabi suv inshootlari kashf etilgan. Oqar suv sathidan­ birmuncha balandlikda joylashgan maydonlarga suv chiqarib­ obod etilgan.

Ekin maydonlarini sug‘orish va ishlov berishning takomil shuvi tufayli aholi dehqonchilikdan mo‘l hosil olgan. Shaharlarda aholining ko‘payib borishi, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning rivoj topishi bilan qishloq xo‘jalik mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoj ortib borgan. Natijada mamlakatning iqtisodiy hayotida xomashyo yetkazuvchi qishloq­larning­ nufuzi­ ko‘tarildi. Bir tomondan, yerga, ziroatkor maydonlarga­ bo‘lgan munosabat, ularga egalik qilish shakli asta-sekin o‘zgara boshlagan. Ikkinchi tomondan esa o‘troq ziro­at­kor­ aholi bilan chorvador­ qabilalar o‘rtasidagi aloqalar rivojlandi­

Mamlakatning dasht va tog‘oldi mintaqalarida yashovchi ko‘chmanchi­ va yarim ko‘chmanchi aholining o‘troq hayot tar­ ziga o‘tishi kuchaygan. Oqibatda dehqonchilik uchun yaroqli sug‘oriladigan yerlarga bo‘lgan ehtiyoj tobora oshib borgan. Buning natijasida qo‘riq va bo‘z yerlarga suv chiqarilib, katta-katta ekin maydon­lari­ barpo etilgan. Bunday obodonchilik ishlarini amalga oshirishda mamlakat­ ijtimoiy hayotida kattagina  nufuzga ega bo‘lgan mulkdor­ tabaqa vakillari, qishloq oqsoqollari hamda qabila boshliqlari ishboshi sifatida faol qatnashadilar. Yangi o‘zlashtirilgan yer maydonlarining ma’lum bir ulushi ularning qo‘liga o‘tib, meros mulkiga aylangan. Shu tariqa, kattagina yer egaligiga asoslangan mulk­dorlar tabaqasi­ shakllangan.