TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSON

TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSON

TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSON

MUNDARIJA

KIRISH………………………………….…………………………………………3

I BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSON.............................................................................................................. 5

1.1. Temuriylar davrida davlatning markaziy ma’muriyati.......................................5

1.2. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi vaziyat.............................7

1.3. Temuriylar oʻrtasidagi taxt uchun kurash.........................................................13

II BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSONDA IJTIMOIY-MANAVIY HAYOT..................................................................................................................19

2.1. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy vaziyat..............19

2.2. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi madaniy hayot................24

XULOSA................................................................................................................31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI..........................................33

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev 2016-yil yakunlarida “eng avvalo yoshlar va aholi oʻrtasida mamlakatimizning boy tarixi, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targʻib qilish, jahon ilm-fani va adabiyoti yutuqlarini yеtkazish uchun zarur muhit va shart-sharoit yaratish ustuvor vazifalardan hisoblanadi”[1], deb ta’kidlab oʻtdi.

Har qanday jamiyat hayotida bunday tub, olamshumul oʻzgarishlar bosqichma-bosqich, ba’zan bir nеcha oʻn yilliklar va hatto asrlar davomida amalga oshadi. Shu bois tarixiy oʻtmish saboqlarini hisobga olmasdan, mintaqamizdagi xalqlarning tarixiy tajribasidagi ijobiy va salbiy jihatlarni chuqur ilmiy tahlil qilmasdan, shu jumladan, Oʻrta Osiyo davlatchiligi tajribalarini oʻrganmasdan, bugungi kunda buyuk dеb ta’riflash mumkin boʻlgan hozirgi islohotlarning mohiyati va ahamiyatini toʻliq tushunish va baholash mumkin emas. Oʻzbеkiston Rеspublikasi birinchi Prеzidеnti I.A.Karimov ta’kidlaganidek: “Tarix xotirasi, xalqning, jonajon oʻlkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy oʻzlikni anglashni, ta’bir joiz boʻlsa milliy iftixorni tiklash va oʻstirish jarayonida gʻoyat muhim oʻrin tutadi”. Birinchi Prezidentimiz “Yuksak ma’naviyat - yеngilmas kuch” asarlarida “Oʻz tarixini bilmaydiga, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi yoʻq”. Shu maqsadda I.A.Karimovning tarix fani vakillari bilan uchrashuvidagi suhbatlarida ushbu fanning dolzarb muammolari muhokama qilinib, ijtimoiy taraqqiyotning qonuniyatlarini chuqur oʻrganish, Amir Temur manaviyatining ummoniyligi, tiniqligiyu dunyoviy, islomiy qadriyatlar qorishmasida mujassamlashtirish. Amir Temurning manaviy komolotiga yoshlik va oʻsmirlik yillaridayoq asos qoʻyilgan edi. Ul zotning ma’naviyati toboro qudratli ijtimoiy omilga aylanib borlanganligining asoslaridan biri hokimiyatga kelgunga qadar oʻn yilgdan koʻproq vaqt davomida hech ikkilanmasdan Turkistonni xorijiy istilochilaridan, gayridinlardan tozalash va barcha murakkab mayday mulklarni yagona markazga birlashtirishdek ulugʻ maqsad sari dadil borganligidir. Amir Temur bu yillarda bir qancha murakkab harbiy, siyoiy vaziyatga duch keldi, istirob chekdi. Biroq hech qachon chekinmadi, maqsaddan qaytmadi va bu jarayonlarga salbiy ta’sir koʻrsatgan omillarini aniqlash zarurligiga alohida e’tibor qaratish mavzuning dolzarbligidir.

Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Amir Temur va Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosonda davlatchilik rivojidagi siyosiy, ijtimoiy – iqtisodiy, madaniy hayotdagi voqealar va ularga doir malumotlarni tahlil qilgan holda davr nuqtai nazaridan tahlil qilish.

Kurs ishining vazifasi. Amir Temur ulugʻ ma’naviy salohiyat sohibi boʻlganligi uning nihoyatda kamtar hazil-mutoyibali boʻlganligiga ashiyochiligida kamsuxan va oʻtkir soʻzligida muslimalar, malikalarga nisbatan oʻta iffatli kata-kichik muxoliflariga kechirimliligida bilib bilmay yoʻl qoʻygan hatolarini koʻpchilik oldida oshkora e’tirof etganligida har bir toifa, mansabdagi insonlarga alohida hurmat ehtirom bildirganligida hatto shohona qahr-gʻazabi ham adolatga haqiqatga asoslanganligida harbiy mahorati kabi oʻnlab xislatlarida amalda namoyon boʻlgan.

Mavzuning oʻrganilganlik darajasi. Amir Temur ma’naviyati va siyosatida islomiy ilmlarni dunyoviy fanlardan chegaralash, ularning birini-ikkinchisidan baland-past quyish hollari zinhor boʻlmagan. Chunki Sohibqironning oʻzlari taqvador xudojoy boʻlish bilan birga tafsir tavhid, hadis, fiqh, tarix, falsafa, falakiyot, tabobat kabi ilohiy va dunyoviy ilmlarni yaxshi bilganlar. Bu xususda XX-XXI asrning mashhur olimlari B.Ahmedov, O.Boriyev, Sh. O’ljayeva, B.Usmonov, D.Yusupovlarning tadqiqotlari e’tiborga loyiq. Bundan tashqari Abdurazzoq, Samarqandiy, Hofizi Abru, Ibn Arabshoh, Alisher Navoiylar aniq malumotlar yozib qoldirganlar. Shuning uchun ham Amir Temur Movaraunnahrda fan, madaniyat, adabiyot, san’at, memorchilikning rivojlanishiga alohida homiylik va rahnamolik qildi. Barcha olimu fuzalolarga unumli ijod qilishlari uchun qulay sharoitlar yaratib berdi. Ular bilan majlislar, munozaralar uyushtirib turdilar.

Ishning hajmi. Ushbu kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat.

 BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSON 

1.1. Temuriylar davrida davlatning markaziy ma’muriyati

Amir Temur hukmronlik qilgan davlarda davlatning markaziy ma’muriyati boshida devonbegi, arkbegi va toʻrt vazir turgan. Vazirlar soliqlar yigʻish, meros ishlari, askarlar maoshi va ularni oziq-ovqat bilan ta’minlash, saroy xarajatlari bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni bajarganlar. Bu davrlarda yerga egalikning ba’zi turlari mavjud boʻlib, ular suyurgʻol yerlar, vaqf yerlar, jamoa yerlari edi. Xususiy yer egalari tarxon unvonini olganlar, davlatga soliq toʻlashda ba’zi imkoniyatlarga ega boʻlganlar, vaqf yerlar masjid va madrasalarga qarashli yerlar boʻlib, ular soliq toʻlashdan ozod qilganlar. Amir Temur davrida asosiy soliq daromad soligʻi-xiroj boʻlib, u olinadigan daromadning uchdan bir qismiga teng boʻlgan. Temur tuzuklarida yozilishicha, kimki biron sahroni obod qilsa, yoki yer osti suvlarini tortib oladigan inshoot qursa, yo, biron bogʻ koʻkartirsa, yoxud biron tashlandiq yerni obod qilsa, faqat yerni oʻzlashtirganining uchinchi yili (birinchi, ikkinchi yil umuman toʻlamagan) qonun doirasida xiroj soligʻi olingan. Soliq toʻplovchi soliq yigʻish jarayonida soliqni yaxshi soʻzlar bilan toʻplashi, aholini kaltaklash hollari, zanjirband etish hollari kelib chiqmasligini nazorat qilishi shart edi. 

Amir Temur davlatni mustahkamlashda qonun-qoidalarning tutgan oʻrniga keng e’tibor berdi. Fransuz olimi Alfons de Lamartin Amir Temur davlati haqida shuday degan edi: Yevropa na Iskandarda, na Atillada va na Moskoviya zafarini quchgan yangi fotih Napoleonda adolatli qonunlar asosiga qurilgan bunday boshqaruvni bunyod etgan emas. “Davlat ishlarini saltanat qonun-qoidalariga asoslangan holda boshqardim. Toʻra va tuzukka tayanib saltanatda oʻz martaba va maqomimni mustahkam saqlab turdim”, – deb yozgan edi Amir Temur. Sohibqiron mamlakat obodonchiligiga ham juda katta e’tibor berdi. Dastlab poytaxt, Samarqand qilib olgach, u juda katta imtiyozlarga ega boʻlgan shaharga aylanadi. Sohibqiron harakati bilan Samarqandda dunyoning yirik shaharlaridan keltirilgan binokorlar, me’morlar tomonidan masjidlar, madrasalar, maqbaralar bino etildi. Hatto Gʻariblarga oziq-ovqat beradigan Gʻaribxonalar, yoʻlovchilar qoʻnib oʻtadigan maxsus joylar ham qurilgan. Shahar atrofi mustahkam devorlar bilan oʻralib, Ohanin, Shayxzoda, Chorsu, Korizgoh, Soʻzangaron va Feruza kabi nomlar bilan darvozalar quriladi. Temurning qarorgohi sifatida noyob ma’muriy bino Koʻksaroy va Boʻstonsaroylar ham aynan shu yerda quriladi. Temur noyob qurilishlardan tashqari Samarqand atrofida oʻzining xeshu aqrabolariga atab turli goʻzal bogʻlar qurdirardi. Temur ulkan sohibqiron sifatida oʻzining ona yurti Keshga katta diqqat-e’tibor bilan qaradi. Yozma manbalardagi ma’lumotlariga qaraganda, Amir Temur Shahrisabzda Oqsaroy, jome’ masjid, madrasalar barpo ettiradi. Sohibqirondagi ulugʻ sahovatning yana bir tomoni shunda ediki, u bepoyon dashtlar bilan qamrab olingan Turkiston shahrini ham obodonchiligiga keng e’tibor berdi. Jumladan, Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasini qurish bilan bu yerda nafaqat obodonchilik, balki koʻchmanchi va oʻtroq aholi orasidagi munosabatni yaxshi yoʻlga qoʻyish, urugʻlar oʻrtasida tinchlik saqlash maqsadi yotgani ma’lum. Amir Temur davrida yangi shaharlar, savdo va hunarmandchilik keng rivojlanganligini aytib oʻtmoq lozim. Temurning sa’y-harakatlari bilan Buxoro, Shahrisabz, Toshkent kabi shaharlar savdo va hunarmandchilik markazlari sifatida rivojlanib bordi. Shaxsan oʻzining nazorati ostida savdo yoʻllari nazorat qilib borilishi savdo karvonlarining xavfsizligini ta’minladi. Amir Temur davlatining mafkurasi ijtimoiy-iqtisodiy hayotni izga solib yoʻnaltirishdan tashqari siyosiy hayotda ham kuch keng yoʻlga qoʻydi. Sohibqiron chet davlatlar bilan aloqani keng yoʻlga qoʻydi. U davr shart-sharoitlariga koʻra tashqi siyosatda qat’iy, faol harakat qilib, oʻz saltanati dovrugʻini jahon miqyosiga chiqara oldi. Sohibqironning Yildirim Boyazid ustidan boʻlgan gʻalabalaridan soʻng Fransiya, Angliya, Genuya va Vizantiya erkin aloqalarni, savdogarlar va mol almashishni taklif etgan. Shunday qilib u Yevropa davlatlari bilan yaqin qoʻshnichilik qilish, savdo karvon yoʻllarini rivojlantirish niyati borligini koʻrsatib oʻz davlati shuhratini Yevropaga tarqata oldi. Amir Temur davrida diniy ilmlar va dunyoviy fanlar barqaror boʻlgan. Sohibqiron oʻz davrining fan va madaniyati jonkuyari sifatida shuhrat qozondi. Temur taqvodor ruhoniylarga chuqur hurmat bilan qaradi. Ularning duolarini oldi, doimo kamsitilgan mazhab tarafdorlarini oʻz himoyasiga oldi. Darvesh, faqir va miskinlarni oʻziga yaqin tutib, ularni ranjitmaslik uchun barcha talablarini bajardi.

1.2. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi vaziyat

[1] Mirziyoyev SH. M. Tanqidiy tahlil, qat’iy-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. - T.: О‘zbekiston, 2017. - B.47.