Stalinizm davrida iqtisodiy rivojlanishning natijalari, qulashi

Stalinizm – XX asrning 1920-yillari oxiri va 1950-yillar o‘rtalarida Sovet Ittifoqida shakllangan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizim bo‘lib, u totalitar boshqaruvning mukammallashgan shakli sifatida tarixga kirgan . Ushbu tizim nomi davlat rahbari Iosif Stalin faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aynan uning davrida davlat hokimiyati keskin markazlashdi va jamiyat ustidan to‘liq nazorat o‘rnatildi.

Stalinizmning siyosiy mohiyati shaxsiy diktatura, yagona partiya hukmronligi va siyosiy plyuralizmning butunlay yo‘q qilinishi bilan tavsiflanadi. Davlat apparati va Kommunistik partiya birlashib, jamiyat hayotining barcha jabhalarini boshqaruvchi yagona mexanizmga aylandi. Qarorlar yopiq doirada qabul qilinar, keng jamoatchilik esa ularni muhokama qilish imkoniyatidan mahrum edi . Natijada siyosiy tizimda oshkoralik yo‘qolib, mutlaq bo‘ysunuv muhitiga asoslangan boshqaruv shakli qaror topdi.

Mazkur tizimning muhim belgilaridan biri mafkuraviy monopoliyadir. Marksizm-leninizm g‘oyalari yagona to‘g‘ri mafkura sifatida e’lon qilinib, boshqa qarashlar qat’iyan taqiqlangan. Ommaviy axborot vositalari, ta’lim tizimi va madaniyat sohalari davlat nazorati ostiga olinib, keng ko‘lamli targ‘ibot ishlari olib borildi. Stalin shaxsiga sig‘inish siyosati shakllanib, u “xalq yetakchisi” sifatida mutlaq darajada ulug‘landi.

Stalinizmning yana bir muhim jihati – repressiv siyosatning keng qo‘llanilishidir. 1930-yillarda ommaviy qatag‘onlar avj olib, “xalq dushmanlari”ni aniqlash va jazolash siyosati davlat darajasiga ko‘tarildi. Natijada millionlab insonlar qamoqqa olindi, surgun qilindi yoki qatl etildi. Bu jarayonlar jamiyatda qo‘rquv, ishonchsizlik va ijtimoiy passivlikni kuchaytirdi .

Iqtisodiy sohada stalinizm tezkor modernizatsiya siyosati bilan ajralib turadi. Sanoatlashtirish orqali mamlakat qisqa vaqt ichida yirik sanoat davlatiga aylantirildi. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligida majburiy kollektivlashtirish amalga oshirilib, dehqonlar kolxoz va sovxozlarga birlashtirildi. “Quloqlarni sinf sifatida tugatish” siyosati natijasida ko‘plab dehqonlar mulkidan mahrum qilindi va surgun qilindi . Bu esa katta ijtimoiy talafotlarga olib keldi.

Ijtimoiy sohada esa jamiyatning to‘liq nazorat ostiga olinishi kuzatildi. Har bir shaxs turli davlat va jamoat tashkilotlari orqali nazorat qilinib, mafkuraviy jihatdan shakllantirildi. Jamiyatda “yangi inson”ni yaratish g‘oyasi ilgari surilib, individual erkinliklar ikkinchi darajaga tushirildi. Natijada shaxsiy hayot, fikr erkinligi va fuqarolik huquqlari keskin cheklab qo‘yildi.

Stalinizmning muhim xususiyatlaridan yana biri – tarixiy xotirani qayta shakllantirish va axborot ustidan nazoratdir. Tarixiy voqealar mafkuraga mos ravishda talqin qilindi, ayrim faktlar yashirildi yoki soxtalashtirildi. Bu esa jamiyatning o‘z o‘tmishini anglash jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatdi .

Umuman olganda, stalinizm jamiyatni qat’iy markazlashgan boshqaruv asosida qayta qurishga qaratilgan totalitar tizim bo‘lib, u siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda chuqur o‘zgarishlarga olib keldi. Shu bilan birga, bu tizim inson huquqlari buzilishi, ommaviy repressiyalar va mafkuraviy bosim bilan tarixda salbiy iz qoldirdi. Stalinizmni o‘rganish totalitar tizimlarning mohiyatini anglash va bunday holatlarning takrorlanishining oldini olish nuqtai nazaridan muhim ilmiy ahamiyatga ega.