Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat boburiylar davlatining inqirozi

Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat boburiylar davlatining inqirozi

MUNDARIJA:

Kirish……………………………………………....…….......…..……………......3

I BOB.  Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat va Boburiylar davlatining inqirozi tarixi......................................................................................5

1. Boburiylar imperiyasining barham topishi...............................................5
2. Hindistondagi ijtimoiy vaziyat...................................................................16

II. BOB. Boburiylar imperiyasi davrida hindiston............................................26

2.1. Boburiylar imperiyasi davrida iqtisodiy-siyosiy vaziyat...........................26

2.2. Boburiylar imperiyasining Hindiston tarixidagi ahamiyati.......................31

Xulosa…………………............……….…............................................................36

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……………....................…….....................38

KIRISH

Kurs ishi mavzusining dolzarbligi:  Yangi O’zbekiston davlatining renessans  davridagi taraqqiyoti ijtimoiy-siyosiy hayotimizning barcha qirralarida bo’lgani singari madaniy-ma‘rifiy sohalarda ham tarixiy o’zarishlarni yuzaga keltirmoqda. Qadimiy merosimiz ildizlarini ko’rsatish, o’tmishdagi boy an‘analarni, milliy qadriyat va ma‘naviy boyliklarimizni yangi jamiyat qurilishiga tatbiq etish bugungi hayotimizning bosh vazifalaridan biriga aylandi. Shuningdek Hindiston va O‘zbekiston diplomatik aloqalari rivoji o‘laroq mavzu bugungi kunda ahamiyatli hisdoblanadi. 

Boburiylar sulolasining o‘n to‘qqizinchi hukmdori, Bobur va Humoyunning avlodi Bahodir Shoh II sulolaning so‘nggi hukmdori sifatida tarixga kirgan. U 1775 yilda tug‘ilgan. Bahodir Shoh II 1837 yilda taxtga o‘tirgan vaqtida 62 yoshda edi. Inglizlar Dehlini deyarli 35 yil davomida qamal qilgan. Mustamlakachilar to‘satdan jiddiy harakatlar qilmaslikka qaror qilishadi. Shuning uchun rasmiy ravishda Boburiylar hukmronligi davom etadi. Bahodir Shoh II Sharqiy Hindiston kompaniyasining moliyaviy ko‘magida yashab, butun vaqtini diniy urf-odatlarga bag‘ishlagan. U so‘fiy edi, shuningdek, sheʼrlar yozgan, shoirlar va musiqachilar tanlovlarini o‘tkazgan. Zamondoshlari uning o‘tkir aqli, sheʼriy isteʼdodi, xattotlik sanʼati, ilmiy suhbatlariga qoyil qolishgan.

1857 yil 19 may kuni “Sipohiylar” qo‘zg‘oloni boshlanadi. Sababi inglizlar musulmon va hindlardan tashkil topgan sipohiylarning diniy anʼanalarini oyoq osti qilishadi. Aynan Bahodir Shoh II ni isyonchilar o‘zlarining rasmiy rahbari bo‘lishga daʼvat etishadi. Chunki ular faqat hukmdorning o‘zi turli diniy eʼtiqodli va turli g‘oyalarga ega odamlarni birlashtirishga yordam berishini bilishadi. 82 yoshli podshoh uchun bu jiddiy qaror bo‘lgani aniq. Ayni vaqtgacha tarixchilar bu hukmdor uchun qanchalik ixtiyoriy yoki majburiy bo‘lgani haqida bahslashmoqda. Shundan so‘ng qo‘zg‘olonga Bahodir Shoh IIboshchilik qilgani, uning o‘g‘illari esa qo‘zg‘olonchilarga qo‘mondon bo‘lganligi to‘g‘risida maxsus bayonot eʼlon qilinadi. Biroq mazkur qo‘zg‘olon inglizlar tomonidan shafqatsizlarcha bostiriladi. Bahodir Shoh II ning ikki o‘g‘li va bir nabirasi asirga olinib, qatl etiladi. Bundan tashqari, ingliz mayori Uilyam Xodson o‘ziga xos sovg‘a sifatida 82 yoshli hukmdorga o‘g‘illarining boshlarini yuboradi. Bahodir Shoh II esa inglizlarga taslim bo‘lishga majbur bo‘ladi. Qo‘zg‘olon natijasida inglizlar hatto o‘zining zaif holatida ham Bahodir Shoh II ularga tahdid sola olishi va mustamlakachilikka qarshi kurashchilarni birlashtiruvchi yo‘lboshchi bo‘lib xizmat qilishi mumkinligini tushunib yetishadi.

Akademik Sabohat Azimjonova G‘azna va Movarounnahrdan askarlarning yetib bormaganini bitta sabab qilib ko‘rsatadi. Lekin o‘sha vaqtga kelib hukumatda boshqaruv tizimi ham ancha kuchsizlanib qolgandi. Yaʼni bu paytda ulkan Hindiston yarimorolidagi imperiya juda ko‘plab davlatlarga bo‘linib ketgandi. Ularning orasida esa o‘zaro hech qanday ittifoq mavjud bo‘lmagan.

Kurs ishining maqsadi: mavzuni tarixiy jihatdan ochib berish va uni bugungi kundagi ahamiyatini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat. Shuningdek olingan bilimlarni tizimlashtirilgan tartibda mustahkamlashdan ham iborat.

Ishning maqsadiga asoslanib, quyidagi vazifalarni aniqlash mumkin:

• Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat
• Boburiylar davlatining inqirozi
• Ingilizlar bosqini.
• Hindistonning istil;olarga qarshi kurashi. 
  1. Boburiylar imperiyasining barham topishi. 

Kurs ishi ob’ekti Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat va Boburiylar davlatining inqirozi tarixi.

Tadqiqot metodlari: Innovatsion ta‘lim metodlari, hamkorlikda o‘qitish,loyihalash, muammoli ta‘lim, o‘yin texnologiyalaridan hamda ular tarkibidaqo‘llaniladigan interaktiv metodlardan foydalanildi.

Tadqiqotning tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan.

I BOB. Hindistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat va Boburiylar davlatining inqirozi tarixi.

1477-yildan boshlab Dehli sultonligida ichki nizolar avj olib, sultonlik inqirozga yuz tutdi, mahalliy hokimlar markaziy hukumatga boʻysunmay qoʻydi. Lohurda Davlatxon, Dehlida Ibrohim Loʻdiy, Mevarda Rano Sango mustaqillik eʼlon qildilar. Bobur bundan foydalanib 1519 va 1524-yillari Kobuldan Panjobga yurish qildi va katta oʻljalar olib qaytdi. 1525-yil Rano Sango oʻz raqnbi Ibrohim Loʻdiyni yengish va shu tariqa Shimoliy Hindistonni qoʻlga kiritish maqsadida Bobur bilan ittifoq tuzdi. Bobur yana Hindistonga yurib, 1525-yil kech kuzida Panjobni boʻysundirdi. 1526-yilning aprel oyida esa Panipat yonida boʻlgan jangda (qarang Panipat janglari) Ibrohim Loʻdiyni yengib, Agra va Dehlini egalladi. Bobur ilgari fotixlar singari (masalan Mahmud Gʻaznaviy, Amir Temur va boshqa) Hindistonni tashlab chiqmay, shu yerda qolishga qaror qildi. U 1527-yilning mart oyida Sikri yonida boʻlgan jangda Rano Sangoni ham yengib, butun Shimoliy Hindistonni boʻysundirdi. Bobur 1530-yil dekabr oyida vafot etdi. U oʻzi fath etgan mamlakatlarni betob kunlari oʻgʻillariga: Xindistonni toʻngʻich oʻgʻli Humoyunga, Panjobni Komron Mirzoga, Kobul va Qandahorni Askariy Mirzoga, Badaxshonni Hindol Mirzoga taqsimlab berdi. Humoyun oʻz mulkini kengaytirish maqsadida 1534-yil Gujarot va Biharga yurish qildi. Humoyun afgʻon sur qabilasining nufuzli yetakchilaridan Sherxon bilan Chousa va Qunuj (Kanauj)da boʻlgan janglarda magʻlubiyatga uchrab, dastlab Sind va Qandahorga, u yerdan esa Eronga shoh Tahmasp huzuriga qochdi. Shunday qilib, Shimoliy Hindiston 1555-yilgacha Sherxon va uning avlodi tasarrufida qoldi. 1555-yil Humoyun chigʻatoy, afgʻon, eron, turkman va koomchmanchi oʻzbek qabilalaridan katta qoʻshin toʻplab, Hindistonga yurish qildi, oʻsha yilning iyun oyida Surni yengib, Dehlini egalladi. Lekin oradan bir yil oʻtgach, Humoyun saroy kutubxonasi zinapoyasidan yiqilib, fojiona halok boʻldi. 1556-yil taxtga uning hali balogʻatga yetmagan o'gli Akbar oʻtqazildi. Boburiylar davlati hukmronligiga qarshi bosh koʻtargan Xemu va Iskandar Sur ustidan gʻalaba qozondi, keyinchalik Boburiylar davlatini birmuncha kengaytirishga muvaffaq boʻldi. Akbar davrida Hindukushdan jan.dagi Godavari daryosigacha boʻlgan yerlar Boburiylar davlati tasarrufiga oʻtdi. Akbar markaziy davlat apparatini mustahkamlashga qaratilgan bir qancha islohotlar oʻtkazdi. Yer soligʻi, davlatni boshqarish tartibi xususidagi qonunlarni ishlab chiqdi. Birinchi qonunga binoan natural soliq pul soligʻi bilan almashtirildi. Bu tadbir davlatning moliyaviy ahvolini yaxshiladi. Akbar jizya, ziyoratchilardan olinadigan soliqni, soliq toʻplovchilarning maoshi (dorugʻa)ni, chopar hamda amaldorlar uchun toʻlanadigan yigʻim (qoʻnalgʻa)ni, bozordan yigʻiladigan bir qancha soliq va jarimalarni bekor qildi. Akbar zamonida ichki va tashqi savdo rivojlandi. Dengiz orqali olib boriladigan savdoda Gujarot va Bengaliya alohida oʻrin egalladi. Savdo yoʻllarida karvonsaroy va quduklar bunyod etilishi savdoni rivojlantirdi. Akbar XVI asrning 60-70-yillarida bir qator islohotlar oʻtkazdi. Podshoh hokimi mutlaq hisoblanib, uning huzurida maxsus vakillik mahkamasi tashkil etildi. Bu islohot mamlakatni birlashtirish va davlatni markazlashtirishda muhim rol oʻynadi. 

Akbarning oʻgʻli Jahongirshoh (1605-27) otasi davrida joriy etilgan feodal tartiblarni mustahkamladi, Boburiylar davlatini kengaytirish siyosatini davom ettirdi. Jahongir 1614-yil Mevarni, 1615-yil Assomni va 1621-yil Kashmirdagi kichik Kishtvora navobligini bosib oldi. Bangola viloyatidagi afgʻon qabilalarining gʻalayonlarini bartaraf etib, ularni boʻysundirdi. 1624-yildan boshlab hokimiyat uning oʻqimishli va tadbirkor xotini Shoh Jahon qoʻliga oʻtdi. Xuddi shu yillardan boshlab mamlakatda ichki kurash yanada kuchayib ketdi. Bu kurashni uning oʻgʻillari Xurram (Shoh Jahon) va Hisrav Mirzo boshladilar. 1622-yil Xurram otasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, oxiri taslim boʻldi. U faqat otasining vafotidan (1627) keyingina Shoh Jahon nomi bilan taxtga oʻtirdi. Shoh Jahon (1627-58) ayrim mahalliy mulkdorlar (Bundel hokimi Jujhar, Dekan hokimi Xon Jahon Loʻdiy va boshqa)ning qarshiligiga duch keldi va ularning isyonlarini bostirdi, 1632-1636-yillarda Dekan hokimliklarini boʻysundirdi, 1638-yilda Qandahorni egalladi. Boburiylar davlati.ning eng mashhur hukmdorlaridan yana biri Avrangzeb Olamgirdir (1618-1707). U Dekan va Bijapurni boʻysundirdi. Akbar, Shoh Jahon va Avrangzeb hukmronligi davrida Boburiylar davlati taraqqiy etdi. Mamlakat birmuncha markazlashdi, iqtisod va madaniy hayot oʻsdi[1]

Boburiylar sulolasining o‘n to‘qqizinchi hukmdori, Bobur va Humoyunning avlodi Bahodir Shoh II sulolaning so‘nggi hukmdori sifatida tarixga kirgan. U 1775 yilda tug‘ilgan. Bahodir Shoh II 1837 yilda taxtga o‘tirgan vaqtida 62 yoshda edi. Inglizlar Dehlini deyarli 35 yil davomida qamal qilgan. Mustamlakachilar to‘satdan jiddiy harakatlar qilmaslikka qaror qilishadi. Shuning uchun rasmiy ravishda Boburiylar hukmronligi davom etadi. Bahodir Shoh II Sharqiy Hindiston kompaniyasining moliyaviy ko‘magida yashab, butun vaqtini diniy urf-odatlarga bag‘ishlagan. U so‘fiy edi, shuningdek, sheʼrlar yozgan, shoirlar va musiqachilar tanlovlarini o‘tkazgan. Zamondoshlari uning o‘tkir aqli, sheʼriy isteʼdodi, xattotlik sanʼati, ilmiy suhbatlariga qoyil qolishgan.[2]

1857 yil 19 may kuni “Sipohiylar” qo‘zg‘oloni boshlanadi. Sababi inglizlar musulmon va hindlardan tashkil topgan sipohiylarning diniy anʼanalarini oyoq osti qilishadi. Aynan Bahodir Shoh II ni isyonchilar o‘zlarining rasmiy rahbari bo‘lishga daʼvat etishadi. Chunki ular faqat hukmdorning o‘zi turli diniy eʼtiqodli va turli g‘oyalarga ega odamlarni birlashtirishga yordam berishini bilishadi.[3] 82 yoshli podshoh uchun bu jiddiy qaror bo‘lgani aniq. Ayni vaqtgacha tarixchilar bu hukmdor uchun qanchalik ixtiyoriy yoki majburiy bo‘lgani haqida bahslashmoqda. Shundan so‘ng qo‘zg‘olonga Bahodir Shoh IIboshchilik qilgani, uning o‘g‘illari esa qo‘zg‘olonchilarga qo‘mondon bo‘lganligi to‘g‘risida maxsus bayonot eʼlon qilinadi. Biroq mazkur qo‘zg‘olon inglizlar tomonidan shafqatsizlarcha bostiriladi. Bahodir Shoh II ning ikki o‘g‘li va bir nabirasi asirga olinib, qatl etiladi. Bundan tashqari, ingliz mayori Uilyam Xodson o‘ziga xos sovg‘a sifatida 82 yoshli hukmdorga o‘g‘illarining boshlarini yuboradi. Bahodir Shoh II esa inglizlarga taslim bo‘lishga majbur bo‘ladi. Qo‘zg‘olon natijasida inglizlar hatto o‘zining zaif holatida ham Bahodir Shoh II ularga tahdid sola olishi va mustamlakachilikka qarshi kurashchilarni birlashtiruvchi yo‘lboshchi bo‘lib xizmat qilishi mumkinligini tushunib yetishadi.

Shu sababli, qo‘zg‘olonchilar qirg‘in qilinganidan so‘ng Boburiylar imperiyasi tugatiladi.

Boburiylar davlati nima sababdan tanazzulga uchragani borasida juda ko‘plab fikrlar bor. Akademik Sabohat Azimjonova G‘azna va Movarounnahrdan askarlarning yetib bormaganini bitta sabab qilib ko‘rsatadi. Lekin o‘sha vaqtga kelib hukumatda boshqaruv tizimi ham ancha kuchsizlanib qolgandi. Yaʼni bu paytda ulkan Hindiston yarimorolidagi imperiya juda ko‘plab davlatlarga bo‘linib ketgandi. Ularning orasida esa o‘zaro hech qanday ittifoq mavjud bo‘lmagan.[4]

So‘nggi Boburiy hukmdorning hayoti juda ham ayanchli kechadi. “Sipohiylar” qo‘zg‘oloni bostirilgandan so‘ng inglizlar yangi qonunlar asosida sud o‘tkazadi. Unda Bahodir Shoh II ni butun umrga Hindistondan surgun qilish bo‘yicha qaror qabul qilinadi. Shu tariqa Bahodir Shoh II ni Hindistonning chekka hududlaridan birida joylashgan Rangun shahriga surgun qilishadi. Rangun podshoh surgun qilinishidan besh yil oldin inglizlar tomonidan bunyod etilgan shahar edi. Mustamlakachilar shaharni noldan tiklashadi. Suvlar, ko‘llar va botqoqlikdan iborat bo‘lgan qishloq o‘rnida o‘sha yillar uchun zamonaviy infratuzilmaga ega yangi yirik port shahrini barpo etishadi. Yangi Rangunga esa yangi odamlar kerak edi. Shu tariqa bu yerga ko‘plab musulmon diniga mansub aholi ko‘chirib kelinadi.[5]

Shundan so‘ng podshoh Magara harbiy kemasida Kalkuttadan Rangunga olib kelinadi. Unga rafiqasi Zenat Mahal va ikki o‘g‘li - 17 yoshli Mirza Jevan Bxat va 13 yoshli Mirza Shoh Abbos hamrohlik qilgan. Zamonaviy tarixchi va jamoat arbobi Tan Myin Uning yozishicha, hukmdor Bahodir Shoh II Rangunga yolg‘iz o‘zi yetib bormagan. Uning ortidan yana o‘nlab saroy ayonlari va xizmatkorlari kelishgan. Ularning ko‘pchiligi Rangunga kelib, qo‘nim topgan vatandoshlari yashaydigan ko‘chaga joylashishgan. Ingliz kapitani Nelson Devisning qarori bilan hukmdorning oilasi va yangi kelganlarga 4 ta kichik xona ajratiladi. Bundan tashqari, ularga to‘rtta hind xizmatkori tayinlanadi. Bu sharoitlar qamoqxona sharoitidan unchalik farq qilmasdi. Uyda qalam, siyoh va qog‘oz bo‘lishi qatʼiyan man etilgan. Muhim tomoni taxtdan ag‘darilgan podshoh oilasining tashqi dunyo bilan barcha aloqalari cheklanadi. 1862 yilning oktyabr oyida 87 yoshli hukmdorning sog‘lig‘i yomonlashadi. U deyarli ovqat yemay qo‘yadi. 6 noyabr kuni kapitan Devis Bahodir Shoh II endi tuzalmasligiga ishonch hosil qilib, uning uyi yaqinidagi hududda dafn qilish joyini tashkil qilish uchun ohaktosh va g‘isht tayyorlashni buyuradi. Boburiylar sulolasining oxirgi hukmdori shu tariqa ertasi kuni ertalab vafot etadi. U Islom dini anʼanalariga muvofiq dafn etiladi. Bahodir Shoh II ning Rangunda vafot etgani bir necha kundan keyin maʼlum qilinadi.[6]

Hukmdorning ayoli Zenat Mahal yana yigirma yilga yaqin umr ko‘rgan. 1867 yilga kelib Bahodir Shoh II ning oilasiga bo‘lgan hibsga olish tartibi yumshatiladi. Shundan so‘ng oila aʼzolariga boshqa joylarda ham yashashga ruxsat beriladi. Podshohning katta o‘g‘li va uning rafiqasi tez orada yangi uyga ko‘chib o‘tishadi. Zenat Mahal esa umrini yolg‘izlikda o‘tkazib, 1882 yilda vafot etadi. Uni dafn qilish vaqtida esa hech kim marhum erining qabri qayerdaligini aniqlay olmaydi. Shuning uchun u Bahodir Shoh II bilan birga yashagan joydagi bir daraxtning yoniga dafn etilgan. Ikki yil o‘tgach, Mirza Jevan Bxatning 42 yoshli o‘g‘li insultdan vafot etadi va u ham shu joy yaqiniga dafn qilinadi. U yerdagi so‘nggi qabr hukmdorning nabirasi Raunak Zamaniga tegishli hisoblanadi. Bahodir Shoh II oilasida nisbatan farovon hayot kechirgan deb Mirzo Shoh Abbosning kenja o‘g‘lini aytish mumkin. U mahalliy musulmon savdogarining qiziga uylanadi va 65 yoshda vafot etadi. Uning avlodlari hali ham Rangunda yashaydi.[7]

1857 yil 11 may dushanba edi. Ramazon oyining 16-kuni.

Ertalab soat yettida imperator Bahodirshoh Zafar daryoga qaragan Qizil qal’ada bomdod namozini o‘qigan edi. Ayni paytda ular Yamuna ko'prigi yaqinidagi «To'lov uyi» dan ko'tarilayotgan tutunni ko'rdilar. Buning sababini bilish uchun darhol yuguruvchilarini yuborishdi. Shuningdek, qal'ani himoya qilish uchun Bosh vazir Hakim Ahsanulloh Xon va kapitan Duglasni chaqirdi. Yuguruvchi kelib, ingliz armiyasi kiyimidagi ba'zi hind chavandozlari Yamuna ko'prigidan yalang qilich bilan o'tishganini aytdi. Ular daryoning sharqiy qirg'og'ida joylashgan pullik uyga o't qo'yib, uni talon-taroj qilishgan. Buni eshitgan podshoh shahar va qal’aning barcha darvozalarini yopishni buyurdi. Ammo bularning barchasiga qaramay, bu qo'zg'olonchilarning boshliqlari podshohga ular bilan uchrashish istagini bildirishdi.

Ular Divane-Xas hovlisida to'planib, qurol va to'pponchalardan havoga o'q otishni boshladilar.[8]

Abdul Latif o'sha davrning Dehli kapitalisti edi. 1857-yil 11-maydagi kundaligida: “Qirolning mavqei shaxmatda qiyinchilikka uchragan podshohnikiga o‘xshardi” deb yozadi. “Uzoq sukutdan so‘ng Bahodirshoh Zafar: “Nega mendek cholni bunchalik haqorat qilishyapti? Bu shov-shuvning sababi nima? Hayotimning quyoshi allaqachon botmoqda. Bu mening hayotimning so'nggi kunlari va men shu kunlarda yolg'iz qolishni xohlayman.» Qo‘zg‘olonchilar podshoh oldida boshlarini egdilar Charlz Metkalf o'zining «Ikki millat hikoyasi» kitobida bu voqea haqida batafsil ma'lumot bergan. Darhol qaror qabul qilmaslik Bahodirshoh Zafar shaxsining eng katta kamchiligi edi[9]

Metkalf shunday yozadi: «Ahsanulloh Xon askarlarga: «Siz inglizlar uchun ishlagansiz va har oy belgilangan maosh olishga odatlangansiz. Lekin imperatorning xazinasi yo'q. U sizga qayerdan to'laydi?» “Askarlar: “Mamlakatning barcha pullarini gʻaznangizga kiritamiz”, deb javob berishdi. Zafar: “Bizda askar ham, qurol ham, pul ham yo‘q”, dedi. “Bizga sening rahmating kerak, hammasini senga olib kelamiz”, dedi.[10]

“Zafar bir muddat jim turdi. Qat'iyatsizlik uning shaxsiyatidagi eng katta nuqson edi. Ammo o‘sha kuni Zafar hech ikkilanmay qaror qabul qildi va darhol “ha” dedi. U stulga o'tirdi va barcha askarlar navbat bilan kelib, uning oldida ta'zim qilishdi. Podshoh ham ularning boshiga qo‘lini qo‘ydi”.

«Askarlarning ba'zilari qal'aning ba'zi xonalarida, ba'zilari esa Divon-Xosning o'zida yotoqlarini olib ketishdi.» Imperator bunchalik katta qo‘shinni nazorat qila olmadi va ular uchun hech qanday chora ko‘ra olmadi. Ertasi kuni podshoh eng yaxshi kiyimini kiyib oldi. Eski kumush lagan supurib tashlandi. Dehlining Kacha Chala hududida inglizlar 1400 kishini o'ldirdi U qiroldan ba'zi harbiy zobitlar va qirollik a'zolariga mukofotlar berdi. Podshoh nomi yozilgan tangalar zarb qilina boshladi va keyin katta to‘pdan o‘q uzildi.nPatronlardagi sigir va cho'chqa yog'i qo'zg'olonning asosiy sababi bo'ldi Qo'zg'olon 1857 yil 10 mayda, Bengalning ba'zi askarlari qo'zg'olon ko'tarib, Dehliga yo'l olganlarida boshlandi. 1857 yil voqealari ustida ko‘p ishlagan taniqli tarixchi Ra’no Safvi shunday deydi: “O‘sha paytlarda to‘ldirilgan miltiqlar bor edi, ularning patronlarini tishlari bilan qirib tashlash va o‘sha miltiqlarga solish kerak edi. sigir va cho'chqa yog'i ishlatiladi.

“Shunday ekan, musulmonlar ham, hindular ham ularga tegishni istamadi. Ammo bundan tashqari, askarlarning noroziligiga sabab bo'lgan boshqa sabablar ham bor edi. Bu odamlar chet elga jang qilish uchun yuborilgan, buning uchun ular dengizni kesib o'tishlari kerak edi. Brahmanlar, agar ular okeanni kechib o'tishsa, ularning dini yo'q bo'lib ketishidan g'azablangan edi. «Ular ko'tarilishmadi va hind askarlari Subedar darajasidan yuqoriga ko'tarila olmadilar. Bu hind askarlari o'zlarining ingliz zobitlarini o'ldirib, 44 milya uzoqlikda Dehliga yurishdi.» Dehli ahli sovuq kutib olishdi, Dastlab Dehli aholisi bu isyonchilarni ochiq yurak bilan kutib olishmadi. Ularni kutib olish o‘rniga, ba’zi joylarda, hatto Bahodirshohning yaqinlari ham qarshilik ko‘rsatdilar.Hatto bu qo‘zg‘olonchilar ham podshohni to‘liq hurmat qilmay, ora-sira saroy qoidalarini buzardi. Mahkamadagi boshqa odamlar bu isyonchilar sudga kirishdan oldin oyoq kiyimlarini yechmaganliklari va qirolning oldida qurol olib yurishganiga e'tiroz bildirishdi.

Mashhur tarixchi va mashhur “Dehlidan kelgan ovozlar” kitobining muallifi Mahmud Farukiy shunday dedi: “Dehli aholisi juda g‘azablangan edi. Lekin bu ularning inglizlarga qarshi kurashda qatnashishni istamaganini anglatmaydi. o'z shartlari asosida inglizlarga qarshi kurashish.» “U, albatta, inglizlarga qarshi jangda sizning uyingiz tepasida 40 askar o'tirishini istamagan. Hatto Mahatma Gandi va Bhagat Singx davrida ham ozodlik kurashi davom etayotgan bo'lsa ham, odamlar o'z uylarida hech qanday muammo bo'lishini yoki politsiyaning ularning uyiga kelib, tahdid qilishini xohlamagan. Bu hatto 1857 yilda ham amal qilgan.»

Xaosga qaramay, tizim buzilmaganligicha qolmoqda Aytilishicha, bu voqealar dehliliklar hayotida tartibsizliklar keltirib chiqargan. Ammo Farukining fikricha, barcha tartibsizliklarga qaramay, tizim buzilmagan. Farukiy aytadi: «Taxminan 1857 yilda hind jamiyatida birdamlik yo'q edi. Hamma joyda tartibsizlik bor edi, askarlar o'rtasida tartib-intizom yo'q edi. Lekin men kitobimda bunday narsa yo'qligini tushuntirishga harakat qildim». “Ammo 1,5 million aholiga ega shaharga 30 ming askar kelsa, qandaydir tartibsizlik boʻlishini tushunish mumkin edi. Lekin shunga qaramay, eng ajablanarlisi, Bosh qo'mondon Kotvaldan frontga bormagan askarlarni olib kelishni so'raganda, to'rt nafar askar qo'lga tushadi va ular kelib kechirim so'rashadi. Bu tizim o‘shanda ham buzilmaganligini ko‘rsatadi”.

56 britaniyalik ayollar va bolalar o'ldirilgan12 may kuni ertalab barcha inglizlar Dehlini tark etishdi. Ammo ularning orasidagi ingliz ayollarining ba'zilari qal'a oshxonasi yaqinidagi ba'zi xonalarga boshpana topishdi. Podshohning qarshiliklariga qaramay, isyonchilar o'sha ayollarning hammasini o'ldirishdi. Rana Safvi shunday tushuntiradi: “Ular hujum qilganda, ko'plab inglizlar shaharni tark etishgan. Ammo inglizlar va ayollar qal'a ichiga kirib, bir binoga panoh topishdi. Bu 56 kishi, asosan ayollar va bolalar isyonchilar tomonidan shafqatsizlarcha o‘ldirilgan”. “Keyinroq Bahodirshoh Zafar sudlanganida, unga qo‘yilgan asosiy ayb u bu ayollarni o‘ldirgan edi. Ammo Zohir Dehlaviyning kitobini o‘qigan bo‘lsangiz, ko‘plab guvohlar qirol ularni hech bir din begunohni o‘ldirishni aytmaganligiga ishontirishga ko‘p uringanini aytishgan”.

Keyin inglizlar o'ldirishni boshladilar mAmmo bir necha kundan so'ng isyonchilar mag'lubiyatga uchradi va Dehlidan quvilgan inglizlar qaytib kelishdi. Ambala askarlari oqimni o'zgartirdi va inglizlar yana Dehliga kirishdi.Inglizlar bu erda qirg'in qildilar va Kacha Chala deb nomlangan hududda 1400 kishini o'ldirdilar.O‘sha paytdagi britan askari, 19 yoshli Edvard Uibberd amakisi Gordonga yo‘llagan maktubida shunday yozgan edi: “Men dahshatli manzaralarni avval ham ko‘rganman, lekin kecha ko‘rganlarimni Xudodan so‘raymanki, bunday manzara boshqa hech qachon takrorlanmasin..» Hech qachon boshqa qarama.»

“Ayollar qutqarildi, ammo erlari va o'g'illari o'ldirilganidan keyin ham ayollarning faryodi qulog'imda jaranglaydi. Xudo biladi, men ularga rahm qilmadim. Ammo oqsoqolni yig‘ishtirib olib, ko‘zim oldida otib tashlashdi, bu menga qattiq ta’sir qildi”. Mirzo G‘olib ham ta’sir qildi Mahmud Farukiy tushuntiradi: «1857-yilda Dehli xaosda edi va nima uchun emas. Siz dunyodagi eng qudratli armiya bilan jang qildingiz. Shaharda dahshatli dahshat bor edi, lekin 1857-yilda Dehli qayta kirgandan keyin. Inglizlar zulm qilish uslubi shaharliklar hech qayerdan topilmaydi”.

«Barcha shahar aholisi Dehlidan quvib chiqarildi va olti oy yomg'ir ostida ochiq havoda yashadi. Deyarli hammaning uyi talon-taroj qilindi».“O‘sha paytda Dehlida yashagan Mirzo G‘olib bundan shunchalik ta’sirlanganki, 1857 yildan keyin umrining qolgan 12 yilida jami 11 g‘azal yozgan, ya’ni bir yilda birorta ham g‘azal yaratilmagan. Shire Mirzo Gʻolib va ​​u bilan birga boʻlgan boshqa shirlar 1857-yilgi Gʻadarda halok boʻldi, desak xato boʻlmaydi”.

Bahodirshoh Zafarning taslim bo‘lishi Inglizlar Dehliga kirgach, Bahodirshoh Zafar palanda minib qal’a hovlisidan o‘tib, avval Nazomiddin ziyoratgohiga, so‘ngra Himanyu qabriga boradi. Kapitan Uilyam Xojson uni 1857 yil 18 sentyabrda hibsga oldi. Bahodirshoh Zafarning taslim bo‘lishi Keyinchalik CB Sondersga yo'llagan maktubida u buni eslatib o'tib, shunday deb yozadi: «Imperator Zafar palankenda Mirza Elaxibaxsh va Maulvi hamrohligida chiqdi. Uning orqasida Begumning o'g'li Mirzo Javon Baxt va otasi Mirzo Quli Xon ergashdilar. bilan.»

«Keyin ularning ikkala palanchi to'xtadi va imperator mendan uning hayotini saqlab qolishini eshitishni xohlayotganini aytdi. Men otdan tushdim va imperator va Beg'imga biz hayotimizni kafolatlaymiz, deb ishontirdim, agar bo'lmasa. Sizni qutqarishga harakat qilinmoqda.» Men ham ularga haqorat qilinmasligini, qadr-qimmatini himoya qilishini aytdim”. Bahodirshohning uch o‘g‘lining o‘ldirilishi Bahodirshoh Zafarning hayoti saqlanib qoldi, lekin uning uch o'g'li - Mirzo Boburiy, Xizr, Sulton va Abu Bakr qurollarini qo'yganlarida ham uzoq masofadan otib o'ldirilgan. Uilyam Xojson singlisiga yo‘llagan maktubida “Men tabiatan qattiqqo‘l odam emasman, lekin tan olamanki, yer yuzini bu bechora odamlardan tozalash menga katta zavq bag‘ishladi”. Qirol oddiy mahbus sifatida Qizil qal'adagi kamerada saqlangan. Ser Jorj Kempbell o'zining «Hindlik kareramning xotiralari» kitobida shunday yozgan edi: «Qirol qafasdagi hayvon kabi saqlangan.»

Shoh Jafarning oxirgi kunlari O'sha paytda u erda bo'lgan leytenant Charlz Griffits ham o'zining «Daly qamali» kitobida shunday yozgan edi: «Boburiylar imperatorining so'nggi vakili oddiy karavotda o'tirgan edi. Uning bo'yniga tegib turgan uzun oq soqoli bor edi. U. Oq kiyimda, oq xalatda edi”. «Ularning orqasida tovus patidan yasalgan yelpig'ich bilan ularni shamollatayotgan ikki askar turardi. Ularning og'zidan bir og'iz so'z chiqmadi. Ko'zlari yerga qadalgan edi. Qiroldan uch fut narida ingliz zobiti o'tirgan edi». «Ularning ikki tomonida ingliz qo'riqchilari turardi. Agar podshohni qutqarishga urinish bo'lsa, darhol o'z qo'llari bilan o'ldirishni buyurdilar.»[11]

Hayvonlar kabi hujayrada saqlanadi Bahodirshoh Zafar shu qadar xo‘rlangan ediki, inglizlarning katta guruhlari uning tashqi ko‘rinishini ko‘rish uchun Qizil qal’aga kelishardi. Mahmud Farukiy tushuntiradi: «Britaniyalik sayyohlar Qizil qal'ani ko'rish va Bahodirshoh Zafar o'z kamerasida qanday ko'rinishga ega bo'lganini ko'rish uchun kelishardi. Dehlida shunday ahvolga tushib qolgan qirol hindistonlik, aftidan, u hayotining qolgan yillarini o'tkazgan. uning o'limini kutish bilan o'tkazdilar.» «Dehlidan uni Rangunga jo'natishdi va bir xil atrofida Birma qiroli Hindistonga Ratnagiriga jo'natishdi. Nihoyat, Bahodirshoh Zafar haqli ravishda shunday yozgan edi: «Afsuski, Zafarga Kooyyorda dafn qilish uchun hatto ikki hovli yer ham berilmagani». «

Shohning o'limi 1862 yil 7 noyabrda 87 yoshli erkakning jasadi ba'zi ingliz askarlar tomonidan Rangundagi qamoqxona uyida allaqachon qamoqxonada qazilgan qabrga olib ketilgan. O‘sha jasad bilan marhumning ikki o‘g‘li va katta soqolli ulamo ketayotgan edi. Dafn marosimida hech bir ayolga ruxsat berilmagan. Bozordagi ba'zi odamlar bundan dovdirab qolishdi. Ular dafn marosimi tomon harakatlanishdi, lekin qurollangan askarlar ularga yaqinlashishga ruxsat berishmadi. Jasadni qabrga qo'yishdan oldin inglizlar jasad tuproqda tez erishi uchun unga ohak sepdilar.[12]

Bir hafta o'tgach, Britaniya komissari H.N. Devis Londonga qilgan hisobotida shunday deb yozgan edi: «Shundan so'ng men tirik qolgan mahbuslar haqida so'rash uchun ularning qarorgohiga bordim. Hammasi yaxshi. U yiqilib tushmadi. U tomog'idagi falaj tufayli vafot etdi». «U dafn etilgan kuni ertalab vafot etdi. Uning qabri atrofida bambukdan panjara qurilgan. Bu panjara vayron bo'lgunga qadar, o'tlar o'sib, butun maydonni qoplaydi va bu haqda hech kim bilmaydi. So'nggi imperator Mo'g'ullar bu erda dafn etilgan.»

Plassey jangi (1757) dan soʻng 1857 yilgi Hindiston qoʻzgʻoloni arafasigacha Sharqiy Hindiston kompaniyasining xususiy qoʻshinlardan foydalanishi orqali Britaniya hukmronligining Hindiston yarimorolidagi agressiv, opportunistik va koʻp hollarda xaotik kengayishini koʻrsatuvchi xarita., korruptsiya, majburlash va yordamchi ittifoqlar. Ushbu kengayish shaxsiy ambitsiyalarning zaharli aralashmasi, ochko'zlik, xavfsizlik tashvishlari va daromadga bo'lgan ehtiyoj tufayli yuzaga keldi. 1850-yillarning o'rtalariga kelib, kompaniya parchalanib borayotgan Boburiylar imperiyasining siyosiy va tijorat raqobatidan to'liq foydalandi, Maysor, Marathalar va Sikhlar kabi mahalliy kuchlar hisobiga o'z domenlarini kengaytirdi va subkontinentning uchdan ikki qismini asta-sekin bosib oldi.

1. Hindistondagi ijtimoiy vaziyat

[1] Video Collectables: The Very Best of British Entertainment, Summer 2008, 30. Web site: www.collectablesdirect.com.

[2] The favored concept of the decay of the Mughal Empire as resulting in anarchy and a power vacuum that the British stepped into and righted with stability is not without challenge; e.g., Archie Baron, An Indian Affair (London: Channel 4 Books, 2001), 19. Be that as it may, Mughal power withered and British power grew, although not necessarily by design, even though regional or local economies may have prospered

[3] A very useful annotated chronology, to which I am indebted, is Dilip Hiro’s The Rough Guide Chronicle: India (London: Rough Guides Ltd, 2002).

[4] Hiro, 227–233; quote from 227. This attitude is reflected in other works (e.g., Zareer Masani, Tales of the Raj-see notes 9 and 12 below-and Paul Scott’s “The Raj Quartet”) far too numerous to list.      

[5] There are problems with what to call this event-or series of events. Originally, the British referred to it as the Sepoy Mutiny. A sepoy, from the Hindi sipahi, or soldier, was an Indian, Hindu or Muslim, serving in the East India Company army. After independence, nationalists began to refer to it as the First War of Independence. Variations abound, trying to avoid either extreme. Perhaps the best is that of “the Great Rebellion,” as in the subtitle of an outstanding new study by Maria Misra, Vishnu’s Temple: India Since the Great Rebellion (New Haven: Yale University Press, 2007).

[6] Misra, page 7; see 6–17 for an account.

[7] Blair B. King, Partner in Empire: Dwarkanath Tagore and the Age of Enterprise in Eastern India (Berkeley: University of California Press, 1976), 183. An informative article, “Jorasanko and the Thakur Family,” by Chitra Deb, appears in a rich collection of articles on historical Calcutta edited by Sukanta Chaudhuri, Calcutta: The Living City, Volume I: The Past (Calcutta: Oxford University Press, 1990/1995), 64– 67. Jorsanko is the particular branch of the Tagore family, and Thakur is the literal transliteration of Tagore from Bengali.

[8] Zareer Masani, Indian Tales of the Raj (London: BBC Books, 1987), 90. This a remarkable book for insight into the nationalist-independence struggle beyond the political level. The author is the son of nationalist leaders, who were neither Hindu nor Muslim, but Parsi. In his introduction, he provides a very apt observation: “the Indians who have been the most enduring legacy of the Raj-the Western-educated middle class whom the British fostered to serve their interests, but which eventually threw them out. ” (5)

[9] Raghavan Iyer, Utilitarianism and All That: The Political Theory of British Imperialism (Santa Barbara: Concord Press, 1983

[10] Iyer, Utilitarianism and All That: The Political Theory of British Imperialism (Santa Barbara: Concord Press, 1988

[11] David Gilmour, The Ruling Caste: Imperial Lives in the Victorian Raj (New York: Farrar, Strauss and Giroux, 2005), xiii.

[12] Masani, 7.