Kichil Osiyo tarixiy manbalari. Xet yozuvi

Qadimgi Xett podsholigining manbalari va tarixnavisligi (chuqurlashtirilgan tahlil)

Qadimgi Xett davlati uzoq vaqt davomida tarixchilar uchun “yo‘qolgan sivilizatsiya” hisoblangan. Uning mavjudligi faqat XIX asrda ilmiy asosda tasdiqlandi. Bu jarayon bir nechta muhim bosqichlardan iborat:

• Misr yozuvlarining o‘qilishi (1829-yil) – bu hodisa nafaqat Misr tarixini, balki Xettlar kabi qo‘shni davlatlarni ham aniqlash imkonini berdi. Ramzes II yozuvlarida Xettlar bilan bo‘lgan janglar tasvirlangan.
• Kadesh jangi va tinchlik shartnomasi – bu tarixdagi eng qadimgi xalqaro diplomatik shartnomalardan biri bo‘lib, Xett davlatining siyosiy qudratini ko‘rsatadi.
• Xattusa qazishmalari (1906–1907) – bu yerda topilgan arxiv (minglab mixxat yozuvlari) Xettlar tarixini tiklashda asosiy manba bo‘ldi.

Muhim jihat:

Xett tarixining asosiy manbalari:

• Podsho yilnomalari (annallar)
• Diplomatik yozishmalar
• Qonunlar majmuasi
• Diniy matnlar

Bu manbalar orqali:

• davlat boshqaruvi,
• xalqaro aloqalar,
• huquqiy tizim haqida aniq tasavvur hosil qilinadi.

B. Grozniy tomonidan xett tilining o‘qilishi esa tarix fanida haqiqiy inqilob bo‘ldi. U xett tilini hind-yevropa til oilasiga mansub ekanini isbotladi.

2. Troya, Frigiya va Lidiya tarixining manbalari (chuqur tahlil)

Bu hududlar tarixini o‘rganishda uch turdagi manbalar muhim:

1) Arxeologik manbalar

• Troya (Gissarlik tepaligi)
• Gordion (Frigiya poytaxti)
• Sard (Lidiya markazi)

Bu joylardan topilgan:

• saroylar
• qal’alar
• ibodatxonalar
• sopol buyumlar

ularning rivojlangan shahar madaniyatiga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.

2) Yozma manbalar

• epigrafik yozuvlar (kariy, lidiya yozuvlari)
• aramey yozuvlari

3) Adabiy manbalar

Eng muhimlari:

• “Iliada” va “Odisseya” (Troya urushi haqida)
• Gerodotning “Tarix” asari
• Strabonning “Geografiya” asari

Muhim xulosa:

Bu hududlar tarixini o‘rganishda afsona va tarix bir-biri bilan aralashib ketgan, shuning uchun tarixchilar arxeologiya orqali ularni tekshiradi.

3. Xettlarning ijtimoiy tuzumi va xo‘jaligi 

Xett davlati dastlab shahar-davlatlar ittifoqi sifatida shakllangan, keyinchalik markazlashgan monarxiyaga aylangan.

Ijtimoiy tuzilma:

• Podsho (cheksiz hokimiyat egasi)
• Aslzodalar (qarindosh-urug‘ zodagonlar)
• Ruhoniylar
• Erkin dehqonlar
• Qullar

Boshqaruv tizimi:

Xettlar boshqa qadimgi davlatlardan farqli ravishda:

• pankus (harbiy yig‘in)
• tuliya (oqsoqollar kengashi)

kabi muassasalarga ega bo‘lgan.

Bu esa ularning boshqaruvida kollegiallik elementi mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.

Xo‘jalik:

• Dehqonchilik (asosiy tarmoq)
• Chorvachilik
• Metallga ishlov berish (temirni birinchi ishlatganlardan biri)

4. Xett madaniyati 

Yozuv:

Xettlar ikki xil yozuvdan foydalangan:

• mixxat (akkad asosida)
• iyeroglif yozuv

Ilm-fan:

Xettlarda quyidagi fanlar rivojlangan:

• astronomiya
• matematika
• tibbiyot
• veterinariya

Bu ularning amaliy bilimlarga katta e’tibor berganini ko‘rsatadi.

San’at:

• qoyatosh rasmlari
• haykaltaroshlik
• jang sahnalari tasviri

San’atda ko‘proq:

• podsholar
• xudolar
• jangchilar aks ettirilgan

Adabiyot:

Eng mashhur asarlar:

• “Ullikummi haqida qo‘shiq”
• “Telepin haqidagi afsona”
• podsho yilnomalari

Xettlar boshqa xalqlarning asarlarini ham tarjima qilgan (masalan, “Gilgamesh dostoni”).