XALQA XOSIL QILISH JARAYONLARI

XALQA XOSIL QILISH JARAYONLARI

MA’RUZA  MASHG’ULOTLARI

1-Mavzu. “Halqa hosil qilish jarayonlari ” fanining mazmuni, predmeti va metodi.

REJA

1. Trikotaj ishlab chikarish korxonalari xodimlari tomonidan amalga oshirilishi kerak bo’lgan vazifalar.
2. Maxsulotni trikotaj usulida ishlab chiqarishning afzalliklari

Tayanch iboralar

Trikotaj, mahsulot, trikotaj mashinalari

Trikotaj ishlab chikarish korxonalari xodimlari tomonidan amalga oshirilishi kerak bo’lgan vazifalar

  Prezidentimizning O’zbekistonni ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning ustivor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Maxkamasining majlisidagi ma’ruzalarida ta’kidlaganlaridek, mamlakatimizda yaratilgan ishlab chiqarish salohiyatidan foydalanish borasida ham ishga solinmagan ulkan imkoniyatlar mavjud [1]. Respublikamizda ishlab chiqarishni yangilash va modernizasiya qilish uchun katta mablag’ sarflanadi va ko’p miqdordagi xorijiy investisiyalar jalb etiladi.

Lekin qator tarmoqlarda ishlab chiqarish quvvatlaridan, asosiy fondlardan to’liq foydalanishda, mehnat samaradorligini oshirishda yo’l qo’yilayotgan kamchiliklar mahsulotlar tannarxining asossiz ravishda o’sib ketishiga olib kelmoqda.

Bunday vaziyatlarni tanqidiy baholab, Vazirlar Mahkamasi bir oy muddatda quyidagi masalalarni hal etishi zarur.

Birinchidan, manfaatdor vazirliklar, idoralar, xo’jalik birlashmalari, kompaniya va korxonalar ishtirokida sanoatda mahsulot tannarxini 10-15 foizga pasaytirish yuzasidan xar bir sanoat korxonasi bo’yicha kompleks chora-tadbirlarni ko’zda tutadigan dastur ishlab chiqish lozim.

Ikkinchidan, mamlakatimz korxonalarida qishloq xo’jaligi xom ashyosini qayta ishlash darajasini tanqidiy tahlil qilish va uni rivojlantirish bo’yicha mavjud resurs  va imkoniyatlarni aniqlash hamda sanoatning qayta ishlash tarmoqlarini jadal rivojlantirish, ishlab chiqarilayotgan iste’mol tovarlari turlarini ko’paytirish va sifatini yaxshilash, buning qo’shimcha imtiyozlarini ko’zda tutadigan maxsus qaror qabul qilish kerak.

Bu borada, birinchi navbatda, mahalliy xom ashyo va matolar asosida sanoat koorporasiyasi va ishlab chiqarishni mahalliylashtirish tizimini yanada rivojlantirishga oid ishlarni davom ettirishga alohida e’tibor qaratish darkor.

Uchinchidan, bugungi keskin raqobat sharoitida mahsulotlarimizning jahon va mintaqaviy bozorlarda xaridorgir bo’lishi va mustahkam o’rin egallashi uchun bu boradagi ishlarni yana bir bor tanqidiy ko’rib chiqish lozim. Bunda tashqi bozorda xaridorbop, yuqori likvidli mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish uchun eksportga mahsulot chiqaradigan korxonalarni rag’batlantirishni yanada kuchaytirish, ularni yangi imtiyoz va pereferensiyalar berish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar tayyorlash zarur.

To’rtinchidan, mamlakatimizdagi raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqaradigan sanoat korxonalari va boshqa tarmoqlarning eksport yarmarkalari o’tkazishini kengaytirish, shuningdek, mahsulot sotishning zamonaviy usullaridan keng foydalanish, asosiy ishlab chiqaruvchilarimizni o’z mahsulotlari taqdimotini o’tkazish va yangi eksport shartnomalari tuzishi uchun nufuzli xalqaro yarmarkalarga jalb etish bo’yicha alohida Hukumat qarorini qabul qilish lozim.

Yuqorida keltirilgan dasturni amalga oshirish soha olimlari va mutaxassislari oldiga sanoatda ilg’or texnologiyalarni joriy qilishga, mahalliy xom ashyolardan raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishni  keng yo’lga qo’yishga hamda energiya va resurslarni tejalishini ta’minlashdek yuksak vazifalarni qo’yadi.

Maxsulotni trikotaj usulida ishlab chiqarishning afzalliklari.

Mahsulotni trikotaj usulida ishlab chiqarishning afzalligi quyidagi iqtisodiy va texnikaviy dalillarga asoslangan:

1. Trikotaj mashinalarining yuqori ish unumdorligi.

2. Trikotaj mashinalarining yuqori texnologik imkoniyatlarga egaligi (ichki va ustki kiyimlar uchun sidirg’a va naqshli matolar va kuponlar to’qish, texnikada ishlatiladigan trikotaj ishlab chiqarish, kalava iplarning turli xillarini mashinalarda ishlatish mumkinligi va h.k.)

3. To’qimalardan kiyimlar ishlab chiqarishga nisbatan trikotajdan kiyimlar ishlab chiqarishga kam mehnat sarf qilinishi;

4. Trikotaj fabrikalarida har bir ishlab chiqarish maydoni birligidan olinadigan mahsulot miqdorinining to’quv fabrikalarida shu maydondan olinadigan mahsulot miqdoridan ko’pligi;

5. Trikotaj mashinalarida ishlash sharoitlari to’quv dastgohlarida ishlash sharoitlariga nisbatan ancha yuqori bo’lganligi va h.k.

Trikotaj sanoatida ishlab chiqariladigan mahsulotlar turlari xilma-xildir. Masalan, har xil turdagi paypoq mahsulotlari, ustki va ichki trikotaj kiyimlari, mebellarni qoplash uchun ishlatiladigan matolar shular jumlasidandir. Trikotaj mashinalarida to’quv dastgohlarida ishlab chiqarilayotgan matolarga o’xshash kam cho’ziluvchan yoki bo’yiga va eniga cho’zilmaydigan matolar ishlab chiqarilishi trikotaj usulining afzalliklaridan biri hisoblanadi.

Istiqbolda trikotaj mashinalarini va barcha trikotaj ishlab chiqarish texnologik jarayonlarini takomillashtirish imkoniyatlari juda katta. Bu yo’nalishda muvaffaqiyatli ish olib borish uchun, birinchi navbatda, yangi trikotaj mashinalarini yaratish va trikotaj ishlab chiqarish nazariyalarini mukammallashtirish va bu nazariyalarni puxta egallab, ularni amalda qo’llay oladigan mutaxassislarni tayyorlash zarur.

Nazorat savollari

1. Nima uchun eski halqa igna bilan birga yuqoriga ko’tarilmaydi?
2. Teshikli igna ipni pgnaga qo’yish operatsiyasi bajarayotganida qanday harakat qiladi?
3. Ilgakli ignasi bor OV-5 mashinasida tanda ipi oldin ignani qaysi qismiga qo’yiladi va nima uchun? Qanday qilib qo’yilgan ip igna asosiga tushadi?
4. Teshikli ignalarning ilgakli igna va platinalarga nisbatan joylashishidagi nosozliklardan trikotaj qanday nuqsonlar kelib chiqishi mumkin?

3. Ilgakni siqish operatsiyasi bajarilishining o’ziga hosliklari qanday?

1. Birlashish operatsiyasi qanday bajariladi? Platinaning vazifasi qanday?
2. Yangi qo’yilgan tanda ipi qachon egiladi va tashlash operatsiyasi qanday bajariladi?
3. Grebyonka qachon ignadon bo’ylab igna orqasida siljiydi va yopiq halqa olish uchun qanday harakat qiladi?
4. O’ymg’li ignaning afzalliklari nimadan iborat?
5. Trikotaj to’qimasining zichligi ignadonni ko’tarish yoki tushirish hisobiga qanday o’zgartiriladi va ipni egilish chuqurligi qanday aniqlanadi?

2-Mavzu: TRIKOTAJ XAQIDA TUSHUNCHA

Reja:

1. Trikotaj to’qimalari
2. Trikoataj mashinalri
3. Trikotaj mashinalari klasslari
   1. Trikotaj to’qimasining o’lchamlari

Tayanch so’z va iboralar

    Trikоtaj, halqa, tuzilishi, tо‘qimaning o’lchamlari, ko’ndalang, bo’ylama, bosh to’qima, hosila, naqshli, aralash, halqadagi ip uzunligi, chiziqli zichlig, halqa qatori, halqa qadami, gorizontal,vertikal bо‘yicha zichlik, koeffitsiyent, halqa moduli. 

Trikotaj mashinalarida to’qiladigan to’qimalarning tuzilishini o’rganishga o’tishdan avval, to’quv dastgohlarida to’qiladigan to’qimalarning tuzilishi to’g’risidagi umumiy ma’lumotlarni keltiramiz. Har qanday to’qimani o’rganishda asosan uning ikki ip tizimidan tashkil topganini aniqlash mumkin, bu iplardan biri “mato” bo’ylab, ikkinchisi esa ko’ndalang joylashgan bo’lib, ular o’zaro to’g’ri burchak hosil qiladilar. Iplarning mato bo’ylab yo’nalgan tizimi tanda, matoga ko’ndalang yo’nalgan iplar tizimi arqoq deb ataladi. 1.1-rasmda to’quv dastgohida olinadigan eng oddiy to’qimaning tuzilishi ko’rsatilgan, bu to’qimada tanda 1 va arqoq 2 iplarining o’zaro kesishadigan joyidagina iplarda egilish borligini ko’rish mumkin. Bunday to’qimalar biroz cho’ziluvchanlik xususiyatiga egadirlar.

Trikotaj deb, halqalardan tashkil topgan to’qima, kiyim yoki matoga aytiladi. Trikotajni eni bo’ylab bir qatorda joylashgan halqalar gorizontal halqalar qatorini, vertikal bo’yicha biri ikkinchisiga ilashib (nanizannie) joylashgan halqalar vertikal halqalar ustunchalarini tashkil qiladi.

Trikotaj ko’ndalangiga va bo’ylamasiga to’qilgan trikotajlarga bo’linadi.

Ko’ndalangiga to’qilgan trikotajda halqalar qatori bir ipning ketma-ket egilishidan hosil qilinadi. Bo’ylamasiga to’qilgan trikotajda esa halqalar qatori, parallel joylashgan tanda iplarining butun bir tizimini bir vaqtning o’zida ignaga qo’yilishi va uni egilishidan hosil qilinadi.

Trikotajning ikki turi: bir va ikki qavatli trikotaj mavjuddir. Bir qavatli trikotaj bir

ignadonli (bir fonturali) mashinalarda, ikki qavatli trikotaj esa ikki ignadonli (ikki fonturali) mashinalarda to’qiladi. Ikki qavatli trikotaj to’qimasi bir yuzli, ikki yuzli va

ters (orqa) tomonli to’qimalarga bo’linadi. 1.2, a-rasmda bir qavatli ko’ndalangiga

to’qilgan to’qima halqalarining tuzilishi va 1.2, b-rasmda bo’ylamasiga to’qilgan trikotaj halqalarining tuzilishi tasvirlangan. Rasmda ko’rsatilgan to’qimaning har bir halqasi halqa asoslari va halqa asoslarini birlashtiruvchi qismdan tashkil topgan. Unda 1-2-3-4-5 halqa asosi ikki to’g’ri kesmalardan, yoki tayoqchalardan (1-2 va 4-

5) va yarim aylana yoki igna ustida hosil qilingan 2-3-4 yoydan iborat deb qabul qilingan.

Ko’ndalangiga to’qilgan trikotaj halqasining 5-6-7 platina yoyi yoki yarim aylana ko’rinishidagi qismi bitta halqalar qatoridagi qo’shni halqalar asoslarini birlashtiradi.

1.2-rasm. Trikotaj to’qimalarining tuzilishi

Bo’ylamasiga to’qilgan trikotaj to’qimasi halqasining 5-6 halqalar asoslarini birlashtiruvchi qismi deyarli to’g’ri kesma ko’rinishiga ega bo’lib, ikki qo’shni halqalar qatoridagi yoki bir-biridan bir necha halqalar qatori oralig’ida joylashgan qatorlardagi halqalarni birlashtiradi. Bundan tashqari, bo’ylamasiga to’qilgan trikotaj to’qimasi halqalarining protyajkasi faqat qo’shni halqa ustunchalaridagi halqalarni emas, balki bir-biridan biror oraliqda joylashgan ustunchalardagi halqalarni ham birlashtirishi mumkin.

1. Trikotaj to’qimasining zichligi halqa ipi uzunligi va uning yuza zichligi trikotaj to’qimasining eng muhim o’lchamlaridan hisoblanadi.

Trikotaj to’qimasining zichligi trikotajning yuza birligida joylashgan halqalar soni bilan ifodalanadi. Bunday yuza birligi qilib, tomonlari 50 mm ga teng bo’lgan kvadrat qabul qilingan.

Trikotaj zichligi ikki yo’nalish bo’ylab, ya’ni gorizontal va vertikal yo’nalishlar bo’yicha aniqlanadi.

Gorizontal bo’yicha zichlik, trikotaj eni bo’ylab 50 mm ga teng kesma orasidagi halqalar ustunchalari sonini ko’rsatadi va u Rg bilan belgilanadi.

Vertikal bo’yicha zichlik, trikotaj uzunligi bo’ylab 50 ga teng kesma orasidagi halqalar qatorlari sonini ko’rsatadi va u Rv bilan belgilanadi.

Zichlikni hisoblashda halqa qadami A (1.2-rasmga qarang), halqalar balandligi V ni bilish zarur, bu ko’rsatgichlar o’z navbatida zichlik bo’yicha aniqlanishi ham mumkin.

Halqa qadami deb, bitta halqalar qatoridagi ikki qo’shni halqa o’qlari orasidagi masofaga aytiladi. Halqa qadami gorizontal bo’yicha zichlikka teskari mutanosib bo’lgan miqdor kabi aniqlanishi mumkin:

À  50

Ðg

(1.1)

ya’ni gorizontal bo’yicha zichlik qancha katta bo’lsa, halqa qadami shuncha kam bo’ladi.

Halqa qadami formulasidan (1.1) gorizontal bo’yicha zichlik miqdori aniqlanishi mumkin.Ðg  50(1.2)

Halqa qatori balandligi deb, bitta halqa ustunchasidagi ikki qo’shni halqa o’qlari orasidagi masofaga aytiladi.

Halqa qatori balandligi vertikal bo’yicha zichlikka teskari mutanosib bo’lgan miqdor kabi aniqlanadi:  50

Ðv

(1.3)

Demak, vertikal bo’yicha zichlikni halqa qatori balandligi (1.3) formulasidan aniqlash mumkin: Ðv  50

Â

(1.4)