Yapon va o’zbek milliy ertaklarining òxshashlik jihatlari tahlili

Yapon va o’zbek milliy ertaklarining òxshashlik jihatlari tahlili

Kirish…………………………………………………………………………….....4

I.Bob.Yapon adabiyoti tarixi

1.1. Yapon adabiyotining doimiy jozibasi…….…………………………………..8

1.2. Ertak janri haqida……………………………………………..………………18 

II.Bob.Yapon va O’zbek ertaklarining qiyoslanishi

2.1. Taketori Moonogatari ertagi tahlili……………………..………………..…...24

2.2. Ertaklarning hayotimizdagi muhimlik o’rni…………………………….…. ..29 

III.Xulosa. .………………………………. .………………………………………27

IV.Foydalanilgan adabiyotlar………................................................................28

Kirish

     Birinchi prezidentimiz I.A. Karimov barkamol yoshlarni tarbiyalash va oliy ma`lumotli bo`lishi to`g`risida bir qancha qaror farmonlar qabul qilgandi. Mamlakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish doirasida yapon tillarga o’qitishning kompleks tizimi, ya’ni uyg’un kamol topgan, o’qimishli, zamonaviy fikrlovchi yosh avlodni shakllantirishga, respublikaning jahon hamjamiyatiga yanada integratsiyalashuviga yo’naltirilgan tizim yaratildi.[1] O’zbekistonda ta'lim mazmunini modernizatsiya qilish hozirgi bosqich jamiyat taraqqiyoti yapon tillarini o‘qitishni tashkil etishdagi innovatsion jarayonlar bilan ham bog‘liq.Yaponlarning Xitoy klassik tilidagi yozuvlarining katta qismi, inglizlarning taqqoslanadigan lotin yozuvlariga qaraganda ancha katta va muhim ahamiyatga ega bo'lib, Yaponiyaning Xitoy oldidagi adabiy qarzidan dalolat beradi. Hatto butunlay yapon tilidagi yozuvlar ham g'ayrioddiy xilma-xil uslublarni taqdim etadi, ularni faqat tilning tabiiy evolyutsiyasi bilan izohlab bo'lmaydi. Ba'zi uslublarga xitoycha lug'at va sintaksisning ahamiyati ta'sir ko'rsatdi, ammo boshqalari turli janrlarning ichki talablariga javoban rivojlandi.Yapon adabiyotini o'qishdagi qiyinchiliklarni bo'rttirib bo'lmaydi, hatto bir davrdagi mutaxassis ham boshqa davr yoki janrdagi asarni ochishda qiynalishi mumkin. Yapon uslubi har doim noaniqlikni ma'qullagan va bayonotni oson tushunish uchun zarur bo'lgan nutq zarralari ko'pincha keraksiz yoki juda aniq deb chiqarib tashlanadi. Ba'zan jumlaning mavzusi yoki ob'ekti uchun yagona maslahat-bu so'zlar yotadigan xushmuomalalik darajasi; masalan, fe'l mesu ("ovqatlanish", "kiyish", "aravada minish" va hokazo.) faqat sifatli shaxs tomonidan bajariladigan harakatni belgilaydi. Ko'pgina hollarda, oddiy jumlani tayyor tushunish tarixning ma'lum bir davrining kelib chiqishi bilan tanishishga bog'liq. Fe'l miru," ko'rish uchun "ning ohanglari bor edi" bilan munosabatda bo'lish "yoki hatto" uylanish " davomida Heian davri 10 va 11 asrlarda, erkaklar odatda ayollarni faqat yaqin bo'lganidan keyin ko'rish imkoniyatiga ega bo'lganlarida. 17-18 asrlarda Yapon izolyatsiyasining uzoq davri ham adabiyotni viloyat yoki faqat umumiy ma'lumotga ega bo'lgan shaxslar uchun tushunarli qilishga moyil edi; "bir oz tutun shovqinli ko'tarildi" iborasi (kemuri tachisavagit), masalan, 17-asr oxiridagi barcha o'quvchilar muallif ekanligini tushunishlari kerak edi. shogunal poytaxti Edo (zamonaviy Tokio shahri) ni vayron qilgan 1682 yildagi Buyuk olovni nazarda tutgan edi.  “Bizning mamlakatimizda amalga oshirilayotgan Dastur – bu boshqa modellarni qandaydir takrorlash yoki ulardan nusxa ko’chirish emas, aksincha, birinchi navbatda, rivojlangan demokratik davlatlarda to’plangan tajribani o’zida mujassam etgan va ayni paytda shiddat bilan o’zgarib borayotgan hozirgi zamon talablarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan dasturdir[2]”. Darhaqiqat, O’zbekiston ta’lim sohasida ulkan yutuqlarni qo’lga kiritmoqda. 2012 yil 16-17 fevral kunlari Toshkentda “Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror ettirish va modernizatsiya qilishning muhim sharti” mavzuida xalqaro konferensiya bo’lib o’tdi. Anjumanda Osiyo taraqqiyot banki prezidenti Xaruxiko Kuroda, BMT Bosh kotibining o’rinbosari Noylin Xeyzer, Xalqaro Vestminster universiteti rektori Viktor Sadovnichiy, Islom taraqqiyot banki prezidenti Ahmad Muhammad Ali, Vebstersk universiteti prorektori Nansi Xellerud (AQSH) va boshqalar tarixan qisqa vaqt ichida mamlakatimiz ta’lim sohasida olib borilgan islohotlar tufayli ulkan yutuqlarga erishganini e’tirof etdilar. .[3] Hech shubhasiz aytish mumkin – bugungi kunda ona yurtimizda dunyodagi boshqa mamlakatlarning havasini tortayotgan zamonaviy ta’lim va tarbiya tizimi, o’quv maskanlari barpo etilgan. Bolalarimiz to’qqiz yillik umumta’lim maktablarini bitirib, qishloq va shaharlarimizda yangitdan qurilgan 1500 dan ziyod eng zamonaviy litsey va kollejlarda 3 yil davomida tahsil oladi. Bu o’quv yurtlari eng ilg’or ilm-fan va taraqqiyot sirlarini o’zlashtirishga, 2-3 ta kasb hunarni, xorijiy tillarni, Internet va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini puxta egallashga imkon yaratadi va bugungi zamon talabiga javob beradigan etuk mutaxassislarni tayyorlaydi[4]. 

“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining maqsadi – ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o’tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to’la xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratish[5]”, deya ta’kidladi Yurtboshimiz I.A.Karimov anjumanning o’tkazilishidan ko’zlangan maqsadga to’xtalar ekan. Biz bugun mamlakatimizda yangi davlat, yangi jamiyat barpo etmoqdamiz. Lo’nda qilib aytganda, biz o’z oldimizga qo’ygan buyuk maqsadlar, ya’ni, dunyodagi rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish, xalqimizning hayot darajasi va farovonligini oshirish, o’z erkinligimizni, o’z mustaqilligimizni himoya qilishga qodir bo’lish, jahon miqyosida o’zimizga munosib o’rin egallash – bunday ulug’vor vazifalar bugungi kunda, hech shubhasiz, barchamizga yaxshi ayondir. Albatta, bunday oliy maqsadlarga erishish barchamizdan og’ir va mashaqqatli mehnatni, katta sinovlardan o’tish, boshlagan yo’limizni davom ettirishni, fidoyilikni, bir yoqadan bosh chiqarib, birdamlik bilan harakat qilishni, kurashishni talab etadi. Birinchi prezidentimiz I.A. Karimov barkamol yoshlarni tarbiyalash va oliy ma`lumotli bo`lishi to`g`risida bir qancha qaror farmonlar qabul qilgandi. Mamlakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish doirasida yapon tillarga o’qitishning kompleks tizimi, ya’ni uyg’un kamol topgan, o’qimishli, zamonaviy fikrlovchi yosh avlodni shakllantirishga, respublikaning jahon hamjamiyatiga yanada integratsiyalashuviga yo’naltirilgan tizim yaratildi 

Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi kunda chet tili o`rganish davr talabidir. Unga  qiziqishi bor bo`lgan insonlarni yapon adabiyotini o’rganishda asosiy metodlar  o’rgatish.

Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Yapon adabiyoti serqirra hodisa hisoblanadi. Bu masala xususida yapon va jahon tilshunoslari ko’plab izlanishlar olib borishgan. Mashhur yaponshunoslar mashhur asar va ertaklarni turli xil jihatlarini o’rganib chiqishgan. 

Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi Yapon adabiyotini o`rganishda buyuk yozuvchilarni  asosiy o`rni bilish.

Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti sifatida yapon tili darsliklari, shu o’rinda, yapon ertaklariga bergan sharhi   ko’nikmalari haqida metodik qo’llanmalar kiradi.

Kurs ishining o’rganish obyekti. Ushbu kurs ishida yapon adabiyoti  alohida e’tibor qaratilinadi. O’rganilish obyekti sifatida yapon millatiga mansub qadimiy ertaklarni kiritamiz.

I.Bob.Yapon adabiyoti tarixi

1.1. Yapon adabiyotining doimiy jozibasi

Yaponiya oʻrta asrlarda badiiy adabiyot ikki tilda yapon va xitoy tillarida rivojlangan. Til belgilari asarning qaysi janr va badiiy usulga tegishli ekanligini aniqlagan. Agar xitoy tilida ijod qilgan yozuvchilar Xitoy namunalari izidan borgan va unga taqlid qilgan boʻlsalar, yapon tilida asar yaratuvchilar, oʻzlarining an’analarini rivojlantirganlar. Kato Syuiti oʻzining “Yapon adabiyoti tarixiga kirish” kitobida ta’kidlashicha:[1]. “Yapon adabiyoti G‘arb va Xitoy adabiyoti bilan solishtirganda bir qancha xususiyatlarga ega. Bular madaniyatni shakllanishida adabiyotning o’rni turli xil davrlardagi tarixiy rivojlanishi, adabiyotning ijtimoiyligi va dunyoqarashi bilan bog‘liqligidadir. Professor Kato har bir aytgan jabhalarini batafsil koʻrib chiqib, shuni ta’kidlaydiki, yapon adabiyotining madaniyatdagi oʻrni shundaki, “har bir davrda yaponlar oʻzlarini fikrlarini adabiy asarlarda bildirganlar”[2]. Yaponiya oʻrta asri bir necha davrlarni oʻz ichiga olib, Heyan davrining ohirgi yil (XII asr) lari, Kamakura davri va Muromoti davrining ohirgi yil (XVI asr) larigacha boʻlgan 500 yillik vaqt oralig‘iga aytiladi. Yaponiya adabiyotshunosligida oʻrta asrni ikki katta davr oralig‘iga: erta oʻrta asrlar –Heyan davri (IX-XII) va kechki oʻrta asrlar–Kamakura va Muromachi davrlari (XII -XIV) oralig‘iga boʻlib oʻrganiladi. Yaponiyada har bir tarixiy davr oʻsha davr muhitida paydo boʻlgan jamiyat va oʻsha jamiyat yaratgan oʻziga xos madaniyati, qonunlari, qarashlari bilan ajralib turgan. Yaponiya adabiy an’analari boy va uzoq tarixga ega boʻlib, Yaponiyada davlatchilikning tashkil topishiga qadar yapon qabilasi mavjud boʻlgan paytdanoq adabiyot shakllangan. Dastlabki adabiyot xalq og‘zaki ijodi boʻlgan boʻlsa, keyinchalik adabiyot yozma adabiyotga koʻchgan. Bizgacha yetib kelgani bu yozma adabiyot hisoblanadi. Yaponiyada adabiyot VII-VIII asrlarda shakllana boshlagan. Ilk adabiyot namunalari sifatida adabiy yodgorliklarni keltirishimiz mumkin. Yapon adabiyoti tarixidagi qadimiy davr haqida ma’lumot beruvchi bu ilk yozma yodgorliklar VIII asrga borib taqaladi. Bularga tarixiy afsonaviy antologiya “Kojiki” (古事記, “Qadimiy ishlar haqidagi qaydnoma”) (712); tarixiy xronika “Nixongi” (日本紀) (720); tarixiy-geografik va etno-tipografik qaydlar “Fudoki” (風土記)(713-733) va ilk yozma she’riy yodgorlik – “Manyoshu” ( 万葉集) (VIII asr ikkinchi yarmi) kiradi. Bu yozma yodgorliklar manbalari yaratilgan davrdan oldingi davrlarni ham oʻz ichiga oladi. Bu davrda yaponlarda oʻzining yozuvi boʻlmagan. Yapon adabiyoti uzoq vaqt Xitoy adabiyoti ta’siri ostida bo‘lgan va ko‘p asarlar aynan eski xitoy yozuvida yozilgan. VIII asrga kelib ilk yozma yodgorliklar yaratilgan paytda Yaponiya poytaxti Nara deb ataluvchi markazlashgan davlatga ega boʻlgan. Hukumat tepasida imperator turgan. Ilk davlat boshqaruvi yuzaga kelgan va yozma yodgorliklar yaratilgan bu davr Yaponiya tarixida Nara davri (III-VIII asrlar) deb atalgan.

Yapon adabiyoti ko'p asrlik rivojlanishga ega; uning birinchi yodgorliklari VII asrda yapon monarxiyasi mavjudligining boshlanishi bilan bog'liq. va qadimgi yapon yilnomalariga kiritilgan ba'zi qo'shiqlar yapon tadqiqotchilari tomonidan VI asrga to'g'ri keladi yoki hatto hozirgi Yaponiyaning zamonaviy aholisining ajdodlari tomonidan joylashishi, mahalliy aholiga qarshi kurash, Koreyaga eng qadimgi yurishlar va boshqalar bilan bog'liq. Yaponiyada Xitoydan olingan tipografiya allaqachon ma'lum bo'lgan va yapon adabiyoti juda aniq, o'ziga xos xususiyatga ega bo'lib, mualliflarning ko'plab adabiy asarlarida aks etgan, ularning ismlari va tarjimai hollari avlodlar uchun saqlanib qolgan. I. adabiyotining klassik davri IX asrdan XII asrgacha bo'lgan davrga to'g'ri keladi; keyin adabiy hayotning ko'tarilishining yangi davri — buddizmning oldingi ta'sirini mag'lub etgan ratsional tendentsiyalar ta'siri ostida — XVIII va XIX asr boshlarini qamrab oladi, uning ikkinchi yarmida Evropa ta'siri kuchayib, yapon adabiyotining avvalgi xususiyatini o'zgartirdi. Yapon adabiyotining rivojlanishi turli davrlarda ibtidoiy din — Shinto, ya'ni ajdodlarga sig'inish, keyin 6-asrning yarmida koreys rohiblari tomonidan Yaponiyaga birinchi marta kiritilgan buddizm ustunligi bilan bog'liq. (imperator Kimmei davrida, taxminan 552) va endi kuchayib, zaiflashdi va nihoyat konfutsiylik, ayniqsa ma'naviy hayotga kuchli ta'sir ko'rsatdi Yaponiya va yaponlarning ratsionalistik milliy xarakteriga eng mos keladi. Konfutsiylik Yaponiyada 17-asrdan boshlab paydo bo'lgan. va bir yarim asr davomida u adabiyotda (hayotda bo'lgani kabi) hech qanday diniy e'tiqod bilan bog'liq bo'lmagan axloq shaklida hukmronlik qildi. Yozuv Yaponiyada xitoylik yozuvlarning kiritilishi va Xitoy stipendiyasi va adabiyoti bilan birinchi tanishuvi bilan koreyalik musofirlar orqali paydo bo'ldi. Xitoy yozuvlari bilan tanishishdan oldin Yaponiyada hech qanday yozuv yo'q edi. Yaponiyada Xitoy tilini o'rganishning boshlanishi V asrga to'g'ri keladi; 405 yilda R. XP. koreyalik Van-yin (Vani) Xitoy tili o'qituvchisi tomonidan merosxo'r yapon shahzodasiga taklif qilindi va shundan so'ng Koreya va Xitoy olimlarining shoshqaloqligi Yaponiyadagi Xitoy ta'sirini mustahkam o'rnatdi. VII asrda imperator Tenzi (662-671) Xitoy qadimiy ashyolarini o'rganish uchun oliy maktablar tashkil etdi; yapon yoshlari Xitoyga mamlakat tili va madaniyatini o'rganish uchun borishdi; yaponlarning yuqori Xitoy madaniyatiga moyilligi va undan milliy maqsadlar uchun zarur bo'lgan hamma narsani olish qobiliyati, hozirgi zamonda ularning Evropa madaniyatini tez o'zlashtirgani bilan bir xil edi. Evropa adabiyoti uchun yunon va lotin klassiklari nima edi. Xitoy yozuvlaridan, ya'ni ierogliflardan qarz olib, yaponlar ularni uzoq vaqt yapon tilining xususiyatlariga moslashtirdilar. Dastlab, yozuv — ayniqsa Nasr-faqat yuqori, o'qimishli sinf uchun mavjud bo'lgan xitoycha edi. Tovushlar va bo'g'inlarni emas, balki butun so'zlarning ideografik belgilarini tashkil etuvchi xitoycha belgilar tegishli yapon so'zlarini ifodalash uchun ishlatila boshlandi; ieroglifning bir xil uslubi shu tarzda Xitoy va yapon tillarida har xil talaffuz qilingan, ya'ni.xitoycha matn yaponcha so'zlar bilan O'qilgan. Adabiy yapon tilini boyitishda ko'proq yozma belgilar talab qilindi-va xitoycha belgilar endi mafkuraviy jihatdan emas, balki butun kontseptsiyaning ifodasi sifatida emas, balki uning tovush ma'nosida, bo'g'inni, so'zning bir qismini belgilash sifatida ishlatila boshlandi. Bu fonetik yapon alifbosiga o'tishning boshlanishi: ierogliflar yapon so'zlarining fonetik tasvirchilariga aylandi. Eng qadimgi yapon adabiy yodgorliklarida bu Xitoy va yapon so'zlarining vahshiyona aralashishiga olib keldi, buning oldini olish uchun eng yaxshi yapon mualliflari sof Xitoy tilini afzal ko'rishdi. Asta-sekin 9-asr oxirida nihoyat o'rnatilgan yapon sillabik alifbosi ishlab chiqila boshlandi.va Xitoy belgilarining qisqartirilgan shakllaridan fonetik foydalanishdan iborat (yuqoriga qarang, Yapon tili). Ushbu mustaqil fonetik alifboning kiritilishi bilan (Xitoy poydevorida) adabiy maqsadlar uchun yapon tilidan erkin foydalanish imkoniyati paydo bo'ldi va bu yapon she'riyati va nasrining tez yorqin gullashiga olib keldi. Arxaik ya. adabiyotining eng qadimgi yodgorliklari Kojika va Nihonga qadimiy yilnomalariga kiritilgan qo'shiqlardir. Ushbu qo'shiqlar, ehtimol, VI va VII asrlarga tegishli bo'lib, faqat arxeologik qiziqish uyg'otadi va keyingi yapon she'riyatining asosiy xususiyatlariga begona-tabiat haqida xayolparast fikrlashga moyillik, gullarga, qushlarga muhabbat va boshqalar. ular ibtidoiy yaponlarni jangovar, o'ziga ishongan, quvnoq xalq sifatida, janglarda Jasur, ziyofatlarni yaxshi ko'radigan,  oddiy, sodda tuyg'ular bilan yashagan ziyofat qo'shiqlari, tabrik va tabrik qo'shiqlari bilan bayramlar. Bu yapon arxaik she'riyatining umumiy xususiyati bo'lib, unda bayram, ziyofat, jangari, dafn marosimi, kulgili va asosan sevgi qo'shiqlari ustunlik qiladi, ular ba'zan kinizmga etib boradigan sodda shahvoniylikni ifodalaydi. Ko'pgina qo'shiqlar, ayniqsa harbiylar, Yaponiya monarxiyasining boshlanishining afsonaviy tarixiga tegishli bo'lib, odatda imperatorlar va turli olijanob shaxslarga tegishli; ko'plab qo'shiqlar Yaponiya monarxiyasining taxmin qilingan asoschisi (660 yilda), imperator Jimmu-tenno nomi bilan birlashtirilgan; eng yaxshi eski qo'shiqlardan biri mikado Odzinning asari hisoblanadi va yilnomalarga ko'ra 282 yilda Chr. (Odzin o'zining harami uchun go'zal kami-naga-ximeni tanlagan, uni sevgan o'g'lidan pastroq), ammo bu qo'shiqning she'riy fazilatlari, allegorik shaklning qat'iyligi va nozikligi uning keyingi davrga tegishli ekanligini ko'rsatadi-ehtimol VI asrga to'g'ri keladi. ritmik Nasr, tantanali uslubda uzoq davrlar. Ular uslubning badiiyligi bilan katta adabiy qiziqish uyg'otadi, lekin asosan ularning hujjatli tomoni uchun muhimdir, buddizm va konfutsiylik ta'siri boshlanishidan oldin yaponlarning diniy hayoti bilan tanishtiradi, ya'ni mikado va ularning ilohiy ajdodlariga sig'inish bilan. Noritoning mazmuni xudolarning maqtoviga, bayramlar tarixini etkazishga, xudolarning ishlari haqidagi hikoyalarga, qurbonliklar ro'yxatiga va boshqalarga to'g'ri keladi.Noritoning uslubi tantanali, dabdabali, takrorlanishlar va turli xil ritorik bezaklar, parallelizmlar, metaforalar, antitezalar, she'riy taqqoslashlar bilan. Noritoni tantanali o'qish ikki oila a'zolari-Nakatomi va Imibi tomonidan amalga oshirildi, ularda bu vazifa avloddan-avlodga o'tdi. Turli davrlardagi noritolar Yongi (901923) hukmronligida "tantanali qoidalar to'plami" da to'plangan, Yongi-siki (50 jild, nashr. 927 yilda), unda 75 norito mavjud bo'lib, ulardan 27 ta eng muhim marosimlar (Matsuri) matnli (8-jildda) keltirilgan. Bular oziq-ovqat jo'natuvchi ma'buda, shamol xudolari, imperator oilalarining ajdodlari sharafiga ibodatlar, hosil uchun ibodat qilish, saraton kasalligining oldini olish, yovuz xudolarni quvib chiqarish va boshqalar. Ushbu ibodatlarning eng mashhuri Oharai, buyuk poklanish uchun ibodat, katta ko'tarilish bilan yozilgan va juda she'riy. Y. adabiyotning arxaik davri mikadoning juda kambag'al qarorgohlari har bir yangi hukmdor bilan, har doim hukmron mikadodan alohida yashagan merosxo'rning yashash joyi bilan o'zgargan vaqtga to'g'ri keladi. Mikadoning bu ko'chmanchi hayoti 710 yilda Yamato provinsiyasidagi Nara shahrida poytaxtning tasdiqlanishi bilan to'xtadi.shu vaqtdan boshlab mikadoning rezidentsiyalari madaniyatning barcha tarmoqlari rivojlanishi tufayli tobora hashamatli va shu bilan mustahkam bo'ldi. Faqat Nara siyosiy maqsadlari uchun noqulay bo'lganligi sababli, qarorgoh avval Nagaokaga, 794 yilda esa Kiotoga (qadimgi nomi Geyankio, ya'ni dunyo poytaxti) ko'chirildi. Nara shahridagi mikado rezidentsiyasi davriga oid adabiyotlar VIII asrni o'z ichiga oladi va nar davri deb nomlanadi (Yaponiya adabiyoti tarixi odatda har bir vaqtda mikado rezidentsiyalariga mos keladigan davrlarga bo'linadi). Ushbu davrning asosiy xususiyatlari Xitoy ta'sirining rivojlanishi, buddizmning tarqalishi va shunga mos ravishda adabiyotning, shuningdek san'atning, ayniqsa me'morchilikning sezilarli darajada o'sishi (buddist ibodatxonalari va mikado uchun yam-yashil saroylar qurilishi). Ushbu davrga yapon tilidagi birinchi kitoblar kiradi. Ularning boshida Kojiki - tarixiy xronika, qadimgi voqealar, Yaponiya monarxiyasining yarim tarixiy, yarim afsonaviy o'tmishi haqidagi yozuvlar. Kojiki 712 va 720 yillar orasida nashr etilgan; ularda aytilgan voqealar 628 yilgacha (imperatrixa Sui-ko hukmronligiga qadar) yetkazilgan; so'nggi bir yarim asr haqidagi yozuvlar. ular faqat ismlarning lakonik ro'yxatidan iborat. Kojiki imperator Gemmio davrida va uning topshirig'i bilan Yasumaro tomonidan, Hieda-no-are (erkakmi yoki ayolmi noma'lum), ajoyib xotiraga ega bo'lgan odamning so'zlaridan tuzilgan; bu, shubhasiz, shunday nomlardan biri edi. kataribe-qadimgi afsonalarni tantanali marosimlarda bayon qilgan saroy hikoyachilari. Kojiki tili Xitoy va yapon tillarining aralashmasidir. Yasumaro xitoycha belgilarni ishlatgan, ba'zan ularning ma'nosi va tuzilishini saqlab qolgan, keyin ularni fonetik ravishda yapon tovushlarini tasvirlash uchun ishlatgan (o'sha paytda hali sillabik alifbolar bo'lmagan), natijada Kojiki uslubi juda rang-barang va noqulay (Xitoy va yapon konstruksiyalarining aralashmasi). Tarkibi Kojiki-Yaponiya tarixining birinchi asrlari, mikadoning ilohiy kelib chiqishi haqidagi sinto afsonalari. Ba'zi afsonalar yunonlarga o'xshaydi, masalan, Xudo xaya-Suso-no-Vu Persey va Andromeda afsonalariga yaqin bo'lgan ajdahoni o'ldirgani haqidagi afsona. Ushbu afsonalarda juda ko'p badiiy tasavvur mavjud (ayniqsa, suv tubidagi Xudo xaya-Suso-no-Vu va uning avlodi "buyuk erning xo'jayini va 8000 qilich" ning ekspluatatsiyalari haqidagi hikoyalarda); ammo birinchi mikado va ularning ilohiy ajdodlari haqidagi bu rivoyatlar tarixiy ahamiyatga ega emas. Bu borada nar davrining ikkinchi tarixiy asari Nihonglar 30 ta kitobdagi annallar bo'lib, ular Shahzoda toneri va boshqa olimlar tomonidan Xitoy tilida bir vaqtning o'zida Kojiki (720 yil) bilan yozilgan. Dastlabki ikkita kitobda qadimiy afsonalar to'plangan; ushbu kitoblar foydali qo'shimcha bo'lib xizmat qiladi Kojiki, asosiy sintoistik afsonalarning variantlari va uzoq ekspozitsiyasini taqdim etish. Keyin Jimmu-tenno davrida Yaponiya imperiyasining tashkil etilishi, asosiy orolning yaponlar tomonidan joylashishi, aynu mahalliy aholisiga qarshi kurash, Koreyaga eng qadimgi yurishlar va boshqalar haqidagi tarixiy ma'lumotlarga qaraganda ko'proq afsonaviy ma'lumotlar keltirilgan. hikoya 697 yilgacha yetkazilgan. Nihongi Xitoy tilidagi keyingi yapon yilnomalari kabi Xitoy namunalariga (ganshu, she-ki va boshqalar) va ulardan ko'p narsalarni oladi. Ushbu qarzlarga va yapon qadimiyligining ibtidoiy sharoitlariga ulug'vorlik berishga urinishlariga qaramay, Nihongi yapon madaniyatining boshlanishini sinto asosida o'rganish uchun manba sifatida katta hujjatli ahamiyatga ega. Adabiyot tarixi uchun fonetik uzatishda yozilgan Nihong va Kojikiga kiritilgan ibtidoiy she'riyat namunalari ayniqsa qimmatlidir. Keyinchalik Nihongining beshta davomi (Xitoy tilida) tuzilgan. Birinchisi, 797 yilda tugagan va 697 dan 791 yilgacha bo'lgan davrni o'z ichiga olgan "Sioku-Nihongi", ya'ni. butun nar davri (40 ta kitob, 20 jildda); ushbu asarning adabiy qiziqishi o'sha davrdagi yapon prozasining namunalari, turli rasmiy hujjatlar, mikado ediktlari va boshqalar bilan bog'liq.keyingi davomlari: nihon-koki, nashr. 841 yilda, "Sioku-nihon-koki" (869), "Montoku-itsuroku", imperiyalar tarixi. Montoku, 850 yildan 858 yilgacha (878) va Sandai-itsuroki 859 yildan 887 yilgacha (901) uchta mikado, Seyva, Iozei, Koko hukmronligi tarixi. Nihonga tarkibidagi ushbu oltita tarkibiy qismlarning barchasi Rikokushining umumiy nomi — "oltita milliy tarix"bilan birlashtirilgan. Ya. adabiyotning ikkinchi davri Kioto shahri yoki Heyan-ju (tinchlik shahri) nomi bilan Heyan deb nomlanadi, u erda 794 yilda imperiya poytaxti Nara shahridan ko'chirilgan. Kioto 1868 yilgacha mikadoning qarorgohi bo'lib qoldi; ammo mikadoning kuchi arvohga aylanganda, Kamakura shahri ma'naviy hayotning markaziga aylandi, Sharqiy Y. Xeyan davri 800 dan 1186 yilgacha cho'zilgan va klassik hisoblanadi. Milliy adabiyotning yuksak gullab-yashnashi Xitoy adabiyoti va buddizm ta'siri bilan bog'liq edi. Yapon xalqining massasi hali ham jaholatda edi; ushbu davr adabiyoti aristokratik, uning vakillari yuqori sud doirasining a'zolari. Davrning o'ziga xos xususiyati ayol ijodining ustunligidadir. Ushbu davrning eng muhim asarlari o'sha paytda taniqli va mutlaqo mustaqil erkin pozitsiyani egallagan ayollar tomonidan yozilgan. Nozik adabiyot deyarli butunlay ayollar qo'lida edi (erkaklar Xitoy stipendiyasini o'rganishdi); shuning uchun uning xarakteri XVIII va XIX asrlarning pornografik ya.belletistikasidan farqli o'laroq, nozik va oilaviy — odobli. Heyan davri she'riyati "Kokin-Vaka-Syu" to'plami bilan taqdim etilgan (qisqartma. "Kokin-Syu"), mikado Daigo topshirig'i bilan tuzilgan va 922 yilda nashr etilgan.unda 1100 ga yaqin she'rlar mavjud bo'lib, ular" Manyosyu " dagi kabi rubrikalarga bo'lingan; ularning aksariyati tank. "Kokinshu" alohida she'rlarining mazmuni va afzalliklari boyligi bo'yicha "Manyosyu" dan pastda turadi; unda ko'plab tanklar mavjud bo'lib, ular she'riyat turnirlari paytida berilgan mavzularda yozilgan va shaklning tashqi bezaklari, so'zlarning aqlli o'yinlari bilan ajralib turadi. Ammo aynan shu "Kokinsyu" to'plami o'zining mashhurligi bilan bog'liq: uni XI asrda o'rganish.o'qimishli odamlar, ayniqsa qizlar uchun zarur edi. Keyinchalik Kokinshu Manyosyuga qaraganda ko'proq taqlid qilingan va bu antologiya hali ham Yaponiyada qattiq o'rganilmoqda. "Kokinsyu" da to'plangan tanklar orasida Evropa o'quvchilari uchun juda ko'p qiziqarli his-tuyg'ular va tarjimada sezilgan ixcham ekspressivlik mavjud. Bu erda, masalan., Geyn va qisman Aleksey Tolstoyning qo'shiqlarini eslatadigan bir nechta tanklar: "men seni orzularimda uxlab qoldim, shuning uchun, ehtimol, seni tushimda ko'rdim. "Bilingki, bu davom etadi,"men uyg'onishni xohlamayman." Yoki boshqa, allegorik tank: "bu bahor oqshomida, - shaklsiz zulmat kechasi, - olxo'ri gullarining ranglarini ko'rish mumkin emas, - lekin ularning hidini yashirish mumkinmi?». Bunday she'rlar juda ko'p va bu kayfiyat lirikasi x va XI asrlarda paydo bo'lgan deb o'ylash g'alati.ma'naviy hayotga zo'rg'a uyg'ongan odamlar orasida. Biroq, klassik Heyan davrining shon-sharafi she'riyat emas, balki ya.tiliga kirgan Xitoy so'zlari tufayli katta moslashuvchanlik va boylikka erishgan va juda nafis va badiiy bo'lgan nasrdir. Ushbu davrning birinchi mashhur prozaiklaridan biri shoir va nashriyotchi Ki-no-Tsurayuki (o'. 946). Uning "Kokinsyu" ga kirish so'zi uslubda namunali deb hisoblanadi va unda she'riyatning kelib chiqishi, tashqi bezaklarni ta'qib qilishning shovqinliligi, his-tuyg'ularning chuqurligi va samimiyligiga zarar yetkazish haqidagi fikrlari qiziqarli. Tsurayuki nar davri she'riyatini ko'rib chiqadi; uning alohida shoirlar va shoirlarga bo'lgan sharhlari nozik va badiiy adabiy tanqidning qiziqarli namunalari bo'lib, shaklning mahoratliligi bilan ko'r bo'lib qolmaydi, bu tarkibning chuqurlashishi va uslubning mustahkamligini eng yuqori darajaga ko'taradi. Ushbu tanqidiy tadqiqotlardagi Tsurayuki tili juda majoziy, she'riy, ko'pincha aniq istehzoli. Uning yana bir asari Tosaniki, sayohat yozuvlari, sayohat kundaligi Tosadan Shikoku oroliga, u erda Kiotoda 4 yil gubernator bo'lib ishlagan. Kundalik juda oqlangan tarzda yozilgan va sayohat paytida kundalik tafsilotlar va mayda-chuyda voqealarni katta hazil bilan tasvirlaydi, uni Tosada o'tkazayotganda va uning hamrohlarining ichkilikbozligini biroz masxara qiladi, bu holatda yozilgan yomon she'rlarni uradi, juda she'riy qayg'uli epizodlarni (yosh qizning o'limi) qayd etadi, bo'ronlar va qaroqchilar bilan xavfli uchrashuvlarni tasvirlaydi. Umuman olganda, bu juda jonli, aqlli va tasodifiy ibratli hikoya bo'lib chiqadi. Heyan davrining asosiy proza asarlari shunday nomlangan. monogatari, ya'ni. hikoyalar, ba'zida xayoliy, ertak xarakteridagi, ba'zida tarixiy yoki kundalik va memuar turiga yaqin. Ba'zan monogatari-bu umumiy qahramon bilan bog'liq bo'lgan qisqa, alohida hikoyalar to'plami; ba'zida bu katta hikoyalar, hatto romanlar. Ushbu turdagi asarlarning eng qadimiylari Takstori-monogatari va Ise-monogatari deb hisoblanadi, ular ikkalasi ham, eng malakali yapon tanqidchisi motori fikriga ko'ra, X asr boshlariga to'g'ri keladi (901 va 922 yillar orasida). Ulardan birinchisi sof yapon tilida yozilgan, ammo Xitoy manbalaridan olingan fantastik ertaklar to'plamidir; ulardagi barcha ajoyib narsalar buddistlikdir. Eng she'riy ertaklardan biri bu "yorqin qiz" (Kagua — hima), hech kim uning qo'liga erisha olmaganidan keyin osmonga ko'tarilganligi, ya'ni.uning qo'llariga da'vogarlarning talablarini bajarish; hatto u bilan nozik tanka almashgan mikado ham unga loyiq emas edi. Ise-monogatari-yosh saroyning sarguzashtlari haqida bir qator hikoyalar, unda uydirma sevgi sarguzashtlari bilan bir qatorda, qahramon boradigan Yaponiyaning turli viloyatlarining tavsiflari mavjud. Hikoya sevgi mavzularida ko'plab tanklar bilan to'ldirilgan. X-go va XI asr boshidagi boshqa asarlardan eng mashhurlari Utsubo-monogatari, Hamamatsu-tsunagon-monogatari va Yamato-monogatari. Klassik davrning eng mashhur romani-Genji-monogatari (XI asr boshlari); uning muallifi Murasaki — no-Shikibu, Yaponiyada ko'p asrlar davomida taniqli o'rinni egallab kelgan va bir qator mikado, davlat arboblari, olimlar va yozuvchilarni bergan Fujivara oilasining olijanob saroy xonimi. Murasaki o'zining ilmi va iste'dodi bilan mashhur edi. Uning romani mikadoning o'g'li Genji va uning sevimli kanizagi hayoti haqida hikoya qiladi va aristokratik yapon jamiyatining hayotini juda aniq, o'ziga xos tafsilotlar bilan tasvirlaydi. Xarakterlarni chinakam tasvirlash, erkaklar va ayollarni idealizatsiya va sentimentalliksiz, ularning barcha zaif tomonlari va illatlari bilan chizish, kundalik hayotning borishini payqash va to'g'ri tiklash qobiliyatiga ko'ra, Genji-monogatari Filding va Defoning realistik romanlari bilan taqqoslanadi. Ajablanarlisi shundaki, bunday kuchli realistik asar XI asrning boshlarida (taxminan 1004), shov-shuvli effektlarga moyil bo'lgan odamlar orasida, ibtidoiy fantaziyani vasvasaga soladigan dahshatli yoki karikaturali tasvirlarda paydo bo'lishi mumkin. Viktor Gyugoning romanlari bilan bir qatorda ba'zi tanqidchilar singari "Genji-monogatari" ni qo'yish mumkin emas, ammo bu ajoyib, chinakam iste'dodli asar bo'lib, muallifda hech qachon melodramatikaga tushmaydigan katta kuzatuvchanlik, hazil, pafos va tilning mukammalligini ochib beradi. "Genji-monogatari" ning o'lchamlari juda katta: roman 54 ta kitobdan iborat (Kogetsushioning eng yaxshi nashrida 4234 sahifa); aktyorlarning (mikado, Shahzoda va Malika, saroy ahli va boshqalar) faqat oila daraxti 80 sahifadan iborat. Ushbu o'lchamlar hikoyaga kiritilgan ko'plab epizodik hikoyalar bilan izohlanadi; ammo ular qiziqarli va o'quvchining e'tiborini tortmaydi. "Genji-monogatari" tili juda gulli va tantanali bo'lib, bu romanda tasvirlangan yapon jamiyatining yuqori doiralarida nutqning nafis muloyimligi bilan izohlanadi. Romanning asosiy vazifasi turli xil ayol turlarini tasvirlashdir; qahramonning sarguzashtlari haqidagi hikoyalardagi ularning galereyasi juda katta, portretlar juda xilma-xil va haqiqiydir. "Genji-monogatari" markazi sana-sadame boshlig'i (ya'ni ayollarni tanqid qilish) hisoblanadi, u erda chiroyli rohiba va uning yosh qizi biroz qayg'uli ohangda tasvirlangan. Murasaki yana bir kundalikni yozdi (Murasaki no-Shikibu-niki) mashhur, ammo uning mashhur romani bilan bir xil emas. Murasaki-no-sikibu bilan bir qatorda, boshqa bir ayol, shuningdek, oliy doiraga tegishli bo'lgan, ilm-fan va iste'dod bilan mashhur bo'lgan, imperatriza davrida stats-dame lavozimini egallagan Sey-sionagan klassik yozuvchi sifatida mashhur. Uning asari makura-no-sosi (harflar. "yostiqli insholar"); bu muallifning shaxsiy hayotidan hikoyalar, tavsiflar, mulohazalar, kundalik rasmlar bilan almashinadigan xotiralar turiga kiradi. "Makura-no-sosi" uslubi Yaponiyada juda mashhur bo'lib, dzuyhitsu (cho'tkaga ergashish) deb nomlangan. Bu aqlga kelgan hamma narsani tasodifiy yozib olish: yoqimli va yoqimsiz narsalar va taassurotlar ro'yxati, keyin axloq yoki shaxsiy tajribalar haqida insholar, keyin tabiatning tavsiflari, keyin atrof-muhit haqidagi fikrlar. "Makura-no-sosi" - dzuyxitsuning eng yaxshi namunasi. Bu," Genji-monogatari " singari, katta hajmli kompozitsiya (12 jild, 6460 sahifa) va XI asrga ham tegishli.tarkib juda xilma-xil va Murasaki-nosikibu epik hikoyasidan ko'ra muallifning shaxsiyatining katta iziga ega. Sey-sionagan-axloq masalalarida beparvo bo'lgan (uning hayoti, mavjud ma'lumotlarga ko'ra, uning insholari ohangiga mos keladi), topqir, masxara qiluvchi va tabiatning go'zalliklariga katta qobiliyat bilan aqlli, kuzatuvchan dunyoviy ayol. "Makura-no-sosi" sud hayotining juda chiroyli tasvirlangan sahnalarini (imperatorning saroyga tashrifi, mikadoning sevimli itining mushukka hujumi, shuningdek imperatorning sevimlisi va boshqalar) mikado va uning sudining kostyumlari, jihozlari va odatlari haqida batafsil ma'lumot beradi; tabiat tavsiflarida haqiqiy lirizm namoyon bo'ladi; asl aforizmlar hayot haqidagi bilimlarni, kuzatuvchanlikni, ta'sirchanlikni va hazilni ochib beradi, ba'zida kinizmga qadar erkin (bu sionagan, masalan, qayg'uli narsalar qatoriga kiradi., "hech qanday yangilik bo'lmagan uydan xat"; jirkanch "siz yashirishga harakat qilayotgan va umuman joyi bo'lmagan joyda uxlashga ketgan odamning horlamasi"; hayajonli — "bolalar o'ynaydigan joydan o'tish" va boshqalar).   

[1] Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. - T.: “Ma’naviyat”, 2008, - 137 b. 

[2] O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning 2012 yil 16-17 fevral kunlari Toshkent shahrida “Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror ettirish va modernizasiya qilishning muhim sharti” mavzusida bo’lib o’tgan xalqaro konferensiyaning ochilish marosimidagi nutqidan. Zarafshon gazetasi. 2012-yil, 21-fevral, 21-soni. 

[3] Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. - T.: “Ma’naviyat”, 2008, - 137 b. 

[4] Prezident Islom Karimovning “Barkamol avlod-2014” sport o’yinlari qatnashchilariga tabrigi. Xalq so’zi gazetasi. 2014-yil, 30-may. 105-soni.

[5] O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. Oliy ta’lim me’yoriy hujjatlar to’plami. –T.: Sharq, 1997.