Karbon kislotalar

Karbon kislotalar
Karbon kislotalar

REJA (MUNDARIJA)

Kirish

Kimyo fani ⸺ tabiatni o'rganuvchi fanlardan biridir. Kimyo fani tabiatni bir ⸺ butunligini, jismlar va hodisalar orasida bog'liqlik, u materiyadan iborat ekanligini o'rganuvchi fandir. Materiyaning harakat formalari har xildir. Jismlarning qizishiva sovishi, nur sochish, elektr toki, kimyoviy o'zgarishlarning hammasi materiya harakatining turli formalaridir. Materiya hech qachon yo'qolmaydi va yo'qdan bor bo'lmaydi, u faqat bir turdan ikkinchi turga o'tib turadi.

      Kimyo fanining asosiy vazifalaridan biri, moddalarni o'rganib, shu moddalardan xalq xo'jaligida foydalanish sohalarini oldindan aytib berish bo'lsa, ikkinchisi xalq xo'jaligi uchun zarur bo'lgan yangi moddalarni yaratishdan iborat.

Kimyoning xalq xo'jaligidagi ahamiyati.Hozirgi jamiyat hayotida kimyoning roli beqiyosdir.Xalq xo'jaligining hamma sohalarini rivojlanishi kimyoning rivojlanishi bilan chambarchas bog'liqdir. Benzimidazollar va ularning hosilalari qatorida ko‘pgina birikmalar qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va veterinariyada yuqori samarali preparatlar, masalan, albendazol antigelment vositasi, karbendazim (olgin) va benomil (uzgen) fungitsidlar, bendazol (dibazol) qon tomirlarini kengaytiruvchi va qon bosimini tushiruvchi sifatida qo‘llanilib kelinmoqda . Benzazollar hosilalari fungitsidlik, gerbitsidlik, insektitsidlik, antigelmentlik va boshqa biologik faolliklarga ham ega va xalq xo'jaligining turli sohalarida qo'llaniladi . Kondensirlangan azollarni sintez qilishning qulay va samarali usullarini ishlab chiqish, reaksiyalarning borishi va yo’nalishini nazariy asoslash muhim hisoblanadi. Shuning uchun aromatik aminlarning karbamid, tiokarbamid, sirka va benzoy kislotasi bilan sikllanish reaksiyasini olib borishning qulay usullarini aniqlash va ushbu reaksiyalarda aminlarning nisbiy faolligini topishni maqsad qilib qo’ydik.

    Hozirgi kunda faqat pedagogning mehnati va mahoratiga asoslanib tashkil etilgan ta’lim yaxshi samara bermasligi hech kimga sir emas. Endi pedagogning asosiy vazifasi o‘quvchilarga tayyor bilim berish emas, balki bilimlarni mustaqil egallashlarigako‘maklashishdaniborat.Buninguchunesao‘quvchilarningo‘zqobiliyati va imkoniyatlarini to‘la to‘kis namoyon etishlari uchun, butun kuch g‘ayratlarini bilim olishga sarflashlari uchun imkon beradigan darajada ta’lim⸺ tarbiya jarayonini takomillashtirish zarur.

      O‘qituvchining an’anaviy tarzdagi faolligi va barcha materialnitushuntirishga harakat qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan noan’anaviy darslarni amalga oshirish hozirgi kundagi dolzarb masalalardan biridir.

Endilikda o‘qitish jarayonida o‘quvchilarni zeriktirib qo‘ymaydigan, fikrlashga, mustaqil ishlashga yo‘naltiradigan har⸺xil metodlar va o‘qitish vositalaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda.

O‘qitish jarayonida ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan boyitilgan ta’lim asosida o‘quvchilarning bilim ko‘nikma va malakalarini oshirish dolzarbpedagogik muammo hisoblanadi.

Ishining maqsadi va vazifalari. Aromatik karbon kislotalar haqidagi masalalar ishlanish yollari va usullari haqida talabalarga qulay usullarda tushuntirish va uslarni bilimini oshirish uchun bu mavzu kurs ishida yoritilgan bo’lib har bir masalalar yechimlarini ochiq oydin ko’rinishda berilishi haqida vazifalar. 

I Bob

1.1.Aromatik karbon kislotalar haqida nazariy qisim

 Karbon kislotalar yoki organik kislotalar

  Karbon kislotalar – tarkibida karboksil guruhi bo’lgan organik kislotalar. Karbon kislotalarning fizik⸺kimyoviy xossalarini belgilovchi funksional guruh karboksildir. Karbon kislotalar tarkibidagi karboksillarning soniga qarab tasniflanishi mumkin. Tuzilishida bitta karboksil guruhi bo’lgan karbon kislotalar monokarbon kislotalar, bir nechta karboksil guruhi bo’lganlari esa polikarbon kislotalar deb tasniflanadi. Polikarbon kislotalarda ikkita karboksil guruhi bo’lganlar dikarbon kislotalar, uchta karboksil bo’lganlar esa trikarbon kislotalar deb ataladi.

Nomenklaturasi va izomeriyasi

     Karboksilik kislotalarning IUPAC nomenklaturasida karboksilni o’z ichiga olgan eng uzun uglerod zanjiri asosiy zanjir sifatida aniqlanadi. Karboksildagi uglerod 1 raqami bilan raqamlanadi va asosiy zanjirga mos keladigan alkan nomidan keyin kislotasi qo’shimchasi qo’yilai. Agar boshqa funksiyanal guruhlar mavjud bo’lsa, ular joylashuvi va raqamlarini ko’rsatish orqali nomlanadi. IUPAC nomlaridan tashqari, taniqli karboksilik kislotalarning umumiy nomlari ham qo’llaniladi. Karbon kislotalarning ba’zilari tabiiy manbalariga ko’ra umumiy nomlarga ega. IUPAC va quyida keltirilgan karboksilik kislotalarning umumiy nomlarini ko’rib chiqamiz.

Karbon kislotalar olinishi

To’yingan kislotalarni olishning laboratoriya usullari

Oksidlanish usullari 

Spirtlarni oksidlanishi (Jons reaktivi bilan – xrom (VI) oksidining suyultirilgan sulfat kislotadagi eritmasi yoki neytral muhitda aseton yoki kaliy permanganat ):

RCH2OH + [O] → RCOOH

Aromatik birikmalar elektrofil va nukleofil almashinish reaksiyalari (galogenlash, nitrolash, sulfolash, alkillash, arillash va boshqalar)ga oson kirishadi. Masalan, nitrat kislota taʼsirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar Aromatik birikmalar deyilganda faqat muat⸺tar tabiiy birikmalar (oʻsimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar, smolalar va boshqalar) tushunilardi. Bu birik⸺malarga „aromatik“, yaʼni xushboʻy degan nom ham oʻsha vaqtda berilgan. Hozir esa Aromatik birikmalar soʻzi oʻz maʼnosini yoʻqotgan, chunki xushboʻy birikmalar har xil sinfga ki⸺ruvchi organik birikmalar orasida ham mavjud. Koʻpchilik Aromatik birikmalar qoʻlansa yoki de⸺yarli hidi yoʻq. 19⸺asr oʻrtalaridan Aromatik birikmalar kimyosi juda tez rivojlana borib, ular texnika va laboratoriya ishlarida qoʻllana bosh⸺ladi. Aromatik birikmalar barqaror moddalardir. Ularni boshqa sinf birikmalaridan qatʼiy sharoitlardagina hosil qilish mumkin. Mas, benzolni 650°da atsetilendan faol koʻmir ishtirokida yoki siklogeksanni degidridlab olish mumkin. Aromatik birikmalar alifa⸺tik birikmalarni degidrotsikllash, po⸺limerlash yoki kondensatlash yoʻli bilan olinadi. Bu reaksiyalar aromatlash reak⸺siyasi deyilib, ular oʻsimlik, hayvon or⸺ganizmlari va mikroorganizmlarda ham roʻy beradi. Benzin ham sanoatda aromat⸺lash reaksiyasidan oʻtkaziladi, natijada benzinning xususiyatlari yaxshilanadi. Toshkoʻmirni kokslab yoki neftni termik va katalitik krekingga uchratib ham Aromatik birikmalar hosil qilish mumkin.Aromatik tuzilmani aniqlash
Aromatik halqalar polimerlarning keng tarqalgan tarkibiy qismidir. Eng mashhur aromatik polimer polistirol bo'lib, unda polimer birligining yon zanjirida aromatik halqalar mavjud. Aromatik halqalar polimer magistraliga o'rnatilganda, qattiq magistral strukturasi kuchli mexanik kuch va termal barqarorlikka ega bo'lgan materiallarga olib keladi. Ko'pgina aromatik asosiy zanjirli polimerlar muhandislik plastmassalari hisoblanadi va ularning mukammal kuchi va barqarorligi ko'plab talab qilinadigan ilovalarda qadrlanadi.