Jismoniy sifatlar va ularni rivojlantirish

Jismoniy sifatlar va ularni rivojlantirish

Mundarija

R E J A

I.Kirish…………………………………………………………………………...3

II. Asosiy qism

1. Jismoniy sifatlarning turlari va ahamiyati……………………………………...5

2. Asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish usullari……………………………...12

3. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishda samarali mashg‘ulotlar………………......16

III. Xulosa……………………………………………………………………....22

IV. Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………...................24

KIRISH

Zamonaviy jamiyatda inson salomatligi va jismoniy faolligini oshirish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Texnologik rivojlanish, urbanizatsiya va zamonaviy turmush tarzi natijasida odamlarning jismoniy faolligi kamayib, ko‘plab sog‘liq muammolari yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, yosh avlod orasida sust harakatlilik, noto‘g‘ri ovqatlanish va ortiqcha vazn muammolari keng tarqalmoqda. Shu sababli, jismoniy sifatlarni rivojlantirish nafaqat sportchilar, balki har bir inson uchun dolzarb masala hisoblanadi.

Jismoniy sifatlar inson harakat faolligi va umumiy jismoniy tayyorgarligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Kuch, chidamlilik, tezkorlik, epchillik va moslashuvchanlik kabi jismoniy sifatlar har qanday sport faoliyatida, shuningdek, kundalik hayotda muhim ahamiyatga ega. Ularni rivojlantirish nafaqat jismoniy sog‘lomlikni mustahkamlashga, balki insonning umumiy hayot sifatini oshirishga ham xizmat qiladi.

Mavzuning dolzarbligi: Jismoniy sifatlarni rivojlantirish bugungi kunda jismoniy tarbiya va sport sohasining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Inson salomatligi va faol hayot kechirishi uchun jismoniy tayyorgarlikning ahamiyati katta. Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar yurak-qon tomir tizimini mustahkamlash, suyak va mushaklarni rivojlantirish, ortiqcha vaznning oldini olish va umuman sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, bolalar va o‘smirlar uchun jismoniy sifatlarni rivojlantirish muhim, chunki bu yoshda organizmning shakllanish jarayoni davom etadi.

Zamonaviy hayot tarzida odamlarning jismoniy faolligi kamayib borayotgani, ortiqcha vazn va harakatsizlik bilan bog‘liq kasalliklarning ko‘payishi jismoniy sifatlarni rivojlantirish masalasini yanada dolzarb qiladi. Shuning uchun jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari orqali har bir insonning kuch, chidamlilik, tezkorlik, epchillik va moslashuvchanlik kabi sifatlarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Maqsad va vazifalari:

Kurs ishi maqsadi – jismoniy sifatlarning inson hayotidagi o‘rnini aniqlash, ularni rivojlantirish usullarini o‘rganish va jismoniy tarbiya hamda sport mashg‘ulotlari orqali samarali rivojlantirish yo‘llarini aniqlash.

Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:

1. Jismoniy sifatlarning mohiyatini o‘rganish – kuch, chidamlilik, tezkorlik, epchillik va moslashuvchanlik kabi sifatlarning inson harakat faoliyatidagi ahamiyatini aniqlash.
2. Jismoniy sifatlarni rivojlantirish usullarini tahlil qilish – har bir jismoniy sifatni samarali rivojlantirish uchun mashg‘ulot turlarini o‘rganish.
3. Sport va jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining rolini aniqlash – jismoniy tarbiya darslari va sport mashg‘ulotlarining jismoniy sifatlarga ta’sirini tadqiq qilish.
4. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlarni o‘rganish – sport ilm-fanining yutuqlari asosida samarali mashg‘ulot uslublarini tahlil qilish.
5. Jismoniy sifatlarning rivojlanishi va sog‘liq o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish – muntazam jismoniy faollikning inson salomatligi va umumiy jismoniy tayyorgarlikka ta’sirini o‘rganish.

Kurs ishi davomida jismoniy sifatlarning ahamiyati va ularni rivojlantirish usullari haqida ilmiy-nazariy hamda amaliy ma’lumotlar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ularni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlarning samaradorligini oshirishga doir tavsiyalar beriladi.

Jismoniy sifatlar inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, ularning rivojlanganligi har bir kishining umumiy sog‘lig‘i va faoliyat samaradorligiga ta’sir qiladi. Bugungi kunda jismoniy sifatlarni rivojlantirish masalasi nafaqat sportchilar, balki oddiy fuqarolar uchun ham dolzarb hisoblanadi. Shuning uchun jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirishga jiddiy e’tibor qaratish lozim.

 ASOSIY QISM

1. Jismoniy sifatlarning turlari va ahamiyati

         Tarixan mavjud bo`lgan jismoniy madaniyat tizimlariga insonning jismoniy (harakat) sifatlarini madaniyatlay olishiga qarab baxo berildi. Insonning organizmida turli darajada shakllangan kuch, tezkorlik, chidamlilik, chaqqonlik, tana buginlari harakatchanligi va muskullar egiluvchanligini jismoniy sifatlar deb atash kabul qilingan. Inson organizmining shu sifatlarini qanday pamosp qila olishiga qaray kuchli, chaqqon, tezkor va h\.k. deb qaray boshlaganlar, bu sifatlar ulchoviga ega, uning ko`rsatkichlari jismoniy tayyorgarlik ko`rsatkichlari deb ataladi va ko`rsatkichlar orqali individning ijodiy mehnatga va vatan mudofaasiga tayyorligi aniqlandn. Masalan, individ 100 kg ogirlikdagi shtangani yelkaga olib faqat 3 marotaba utirib tura olsa, boshqasi shu vazn bilan 5 marotabadan ortik utirib tura olishi mumkin. Shu mashqni ikki marta ortik bajarganligi uchun ikkinchi urtokning kuch sifati rivojlangan deb qaraladi. Bu sifat organizmning suyak, muskul va boshqa organlarining tukimalari, xujayralari va xokazolarning rivojlanganliligigagina bog`liq bo`lmay, ma`naviy-ruxiy fazilatlariga ham bog`liq. Shuning uchun harakat sifatlarini madaniyatlash ma`naviy-ruxiy fazilatlarni madaniyatlash ishi bilan chambarchas bog`liq va madaniyatning shu yunali shiga vosita bo`lib xizmat qiladi.

         Harakat sifatlarini madaniyatlashga intilish insoniyatning azaliy orzusi. Mehnat qurollari, harbiy anjom va aslaxa bilan muomala qilish ning samaradorligi tabiat insonga in`om etgan va uni madaniyat jarayonida rivojlantirish mumkin bo`lgan jismoniy fazilatlarga bog`liq. Ibti doiy odamning jismoniy sifatlarining rivojlanganligi past bo`lsa, yashash uchun ko`rasha olmagan. Keyinchalik abstrakt tafakko`rning shakl lanib rivojlanishi shaxsni jismoniy va har tomonlama garmonik (ak liy, axloqiy, ruxiy, estetik, mehnat va madaniyatlarining boshqa element lari) madaniyat lash lozimligi masalasini kundalang kuydi.

         Jismonan barkamol, axloqan pok, estetik didli, e`tikodli, sadokat li, texnika ilmining zamonaviy asoslarini puxta egallagan, har taraf lama ma`naviy yetuk, jismonan garmonik rivojlangan kishini madaniyatlash hozirgi kungacha davrimizning asosiy vazifalaridan biri deb xisoblanib kelindi. Hozir ham bu dastur o`z ahamiyatini yo`qotgani yo`q. U mamlakatimizda amalga oshiralayotgan "sog`lom avlod uchun" dasturining o`zagini tashqil etadi.

         Xulosa qilganda, jismoniy madaniyatni, xususan, jismoniy sifat larni rivojlantirnshni moxiyatining yuqoriligi va salmoqliligi ko`zga yakkol tashlaiib turibdi. Shuni qayd etish kerakki, jismoniy sifatlar ni rivojlantirishda ularning (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamlilik va xokazolarning) barchasini o`zaro o`zviy boglab olib borishni madaniyat ja rayoni takazo qiladi. Lekin sportning ma`lum bir turida muayyan fazilat kuchlirok shakllanadi, rivojlanadi va u yetakchi harakat sifati tarzida nomoyon bo`ladi. Boshqa sifatlar ham nisbatan ri vojlanadi, lekin ular yordamchi, kumakchi harakat sifati tarzida namoyon bo`lishi mumkin. Masalan, sport uyinlaridan basketbolda ayeosan chaqqonlik sifati rivojlanadi deb xisoblansa, tezlik yordamchi sifati tarikasida rivojlanadi. Lekin basketbol chidamlilikni ham madaniyatlashda asosiy vositadir. Ogir atletikachilarda kuch jismoniy sifati yetakchi fa zilat sanaladi. "Siltab kutarish (rkvok)ni ko`p mashq qilish esa tezkorlikni rivojlantiradi. Amaliyotda bu mashqlar orqali chidamlilik va egiluvchanlik ham kumakchi jismoniy sifat tarzida rivojlanishini guvoximiz. Umuman, chaqqon lnkni rivojlantirish uchun ko`prok uyinlardan: voleybol, basketbol, futbol, tennis, stol tennisi, gandbol, xokkey, regbi va boshqalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Aslida bu uyinlar uchun tezlikning ahamiyati ham ikkinchn darajali emas. Chakkonlikni rivojlantirish esa tez o`zgaruvchan uyin sharoitiga moslasha bilishni, ko`zatuvchanlikni, muljalga to`g`ri olishni, qisqa fursat ichida turli murakkab vaziyatda aniq, to`g`ri tuxtamga kelish, uni xis qilish va o`z harakatlarini shu vaziyatga moslay olishdek hayotiy-zaruriy amaliy harakat malakalarni shakllantiradi.

         Velosiped, harakatli uyinlar ham chaqqonlikni rivojlantiradi. Kuchni rivojlantirish uchun biz, odatda akrobatika, gimnastika, ogir atletika, ko`rash, eshkak zshish, o`rta masofaga yugurish, regbi, kulturizm kabi sport turlaridan foydalanishimizga to`g`ri kelmoqda. Aslida shu sport turlarining ayrim mashqlaridan to`g`ri va samarali foyda lanish maqsadga muvofiqdir.

         Biz yosh sportchilarda egiluvchanlikni rivojlantirish uchun, odatda, badiiy va sport gimnastikasi mashqlaridan, akrobatikadan, suvga sak rashdan, kulturizmdan va boshqa mashqlardan foydalanimiz. Chidamlilikni rivojlantirish uchun o`rta va uzoq masofalarga yurish, sport yurishi, changida yurish, eshkak eshish, velosipedda yurish va shu bilan birga, ayrim mashqlarni qaytarishlar sonini oshirish bilan erishish mumkin. 300 m. ga 3 marta emas, balki 4 yoki 5 marta so`zish, 30 m. 60 m. 100 m. 200m. 400 m. ga yugurish; shu masofalarga so`zish, velosipedda qisqa masofa ga poyga(git), sport uyinlari, shtangada "siltab kutarish" mashqlarni bajarish tezkorlikni rivojlantirishning asosiy vositasi xisoblanadi.

         Tezlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik, kuch, shu kabi jismoniy sifatlar xech qachon alohida ajratib rivojlantirilmaydi. Madaniyatning boshqa turlari - aqliy, axloqiy, ruxiy, mehnat, va boshqalarni tar biyalash jismoniy mashqlar bilan shug`ullanish mashg`ulotlarida osonrok kuchadi va madaniyat jarayonining samaradorligini oshiradi. Har qanday harakat biror-bir konkrekt harakat vazifasi deb atala digan vazifani xal qilishga qaratiladi. Masalan, iloji boricha balandrok sakrash, tupni ilib olish, rakibni aldab utish, shtangani kutarish va xokazo. Harakat vazifasining murakkabligi, bir vaqtda va ketma-ket bajariladngan harakatlarning uygunligiga bo`lgan talablar, harakatlar koordinatsiyasi va boshqalar bilan belgilanadi.

         Harakatlarning koordinatsiyaviy murakkabligi chaqqonlikning birinchi ulchovidir. Agar harakatning fazo, vaqt, kuch xarakter» stikala ri harakat vazifasiga mos bo`lsa, harakat yetarli darajada aniq bo`ladi, hara kat vazifalari harakatning aniqligi tushunchasini keltirib chiqaradi. Harakatning aniqligi chaqqonlikning ikkinchi ulchovidir.

         Sxematik tarzida har qanday individ yangidan-yangi harakatlarning barchasini oldindan o`zlashtirgan tajribalari zaxirasi asosida o`zlashti radi va mustaxkamlangan, goyat ko`p elementar koordinatsnyaviy bo`lakcha larning yiginini to`zadi. Kishida harakatlar koordinatsiyalarining zaxi rasi, harakat kunikmalari zamini qanchalik ko`p bo`lsa, u yapgi harakatlarni shuncha tez o`zlashtirib oladi. Unda chaqqonlik darajasi aytarli yuqori bo`ladi. Chakkonlikning namoyonlik darajasi analizatorlar faoliyatiga, jumladan, harakat analizatorlarining faoliyatiga bog`liqdir. Individning harakatlarni aniq taxlil etish qobiliyati qanchalik rivojlangan bo`lsa, yangi harakatlarni tez egallab, ularni qayta o`zlashtirish, yangilash imkoniyatlari shunchalik yuqori bo`ladi. Sport bilan endigina shug`ullana boshlagan kishilardi harakat tuygusi (kinesteziya) ko`rsatkich lari zaxirasiga tayanib urgatish (o`qitish) jarayoni yulga qo`yiladi. Bosh kacha qilib aytsak, shug`ullanayotganlarda o`z harakatlarini aniq sezish va idrok qilish qobiliyatlari qanchalik yaxshi bo`lsa, yangi harakatlarni ular shunchalik tez o`zlashtiradilar. Chakkonlik markaziy nerv sistemasi ning plastikligiga ham bog`liq va uning darajasi shu bilan aniqlanadi. 

         Chakkonlik, psixologiya nuktai nazaridan, o`z harakatlarini va tevarak-atrofidagi harakatni ijro etish, sharoitni idrok etish qobiliyati qanchalik ekanligiga, shuningdek, shug`ullanuvchining tashabbuskor ligiga bog`liq. Bu harakat sifati murakkab harakat reaksiya larining tezligi va aniqligini namoyon qilishda juda muhim rol uynaydi. 

         Chakkonlikni rivojlantirishi metodikasi bilan tanishib chiksak: birinchidan - chaqqonlikni rivojlantirish koordinatsiya jixatdan murak kad harakatlarni bajarishni; ikkinchidan - harakat faoliyatini tusat dan o`zgargan sharoit talablariga muvofchk ravishda qayta to`za olish qobiliyatini madaniyatlashdan iboratdir. Bunda chaqqonlik uchun zarur bul gan o`z harakatlarini fazo va vaqtda aniq idrok etish, lozim bo`lsa, sta bil harakatlar, muvozanat saqlay olish, galma-gal zur berish va muskul larni bushattirib olish yoki, aksincha, muskullarni taranglash tirish qobiliyati va shunga uxshash boshqa xususiyatlarni tanlab takomillashti rish muhim ahamiyatga ega. Demak "chaqqonlik" deganda, harakatlar koordinaiyalarning umumiy tuplamiyigindisi tushuniladi.

         Chakkonlikni rivojlantirish va madaniyatlashning asosiy yuli yangi xilma-xil harakat malakalarini va kunikmalarini shakllantirish demakdir. Bu esa harakat malakala rining zaxirasi ortib borishiga sabab bo`ladi va harakat analizatorlarining funksional imkoniyatlariga sama rali ta`sir ko`rsatadi. Yangi harakatlarni o`zlashtirish o`zluksiz bulga ni yaxshi. Agar uzoq vaqt oraligida yangi harakatlarni o`rganish rejalash tirilgan bo`lsa ham, o`quvchilarga vaqti-vaqti bilan o`zlariga ma`lum bo`lmagan mashqlarni bajarib turish tavsiya etiladi. Chunki yangi hara katlar (mashqlar) o`zlashtirib turilmasa shug`ullanuvchini harakatga urgatish qiyinlashadi. Bunday mashqlarni tula o`zlashtirib olish shart emas, chunki u shug`ullanuvchilarning qandaydir yangi harakatlarni xis qilib turishlari uchun zarur. Bu kabi mayda-chuyda harakatlarni, odatda, aktiv dam olish uchun ajratilgan kunlardagi trenirovka jarayoni tarki biga kiritiladi. Chakkonlini rivojlantirishda yangi harakatlarni o`zlash tirib olish qobiliyati sifatida har qanday ixtiyoriy harakatdan foydalanish mumkin, lekin ular faqat mashq tarkibidagi yangi element lari bo`lgani uchungina urganiladi. Malaka avtmatlashib borgan sari shu jismoniy mashqning chaqqonlikning rivojlantirish vositasi tarzidagi ahamiyati kamayib boradi. 

         Harakat faoliyatini tez va maqsadga muvofiq qayta to`zish qobiliyati tusatdan o`zgargan sharoitdagi ta`sirlarga darxol javobning berilishi chaqqonlikni rivojlanayotganligidan dalolat bera di. Bunda yo`qlamning o`zgarishi sodir bo`ladi, chaqqonlikni rivojlantirishga yunaltirilib yo`qlamani oshirish shug`ullanuvchilarga koordinatsi yaviy qiyinchiliklarni oshirib amalga oshiriladi.

         Chakkonlikni rivojlantiruvchi mashqlar tez charchatadi. Bunday mashqlarni bajarishda muskullar nixoyatda aniq va yuqori darajadagi sezgi talabiga muxtoj bo`lib, charchash sodir bo`lganda, mashqni bajarish kam samara beradi. Shunga ko`ra organizm sarflangan energiyani nisbatan tulik tiklanishi uchun yetarli bo`lganda dam olish oralik laridan (inter valdan) foydalaniladi. Yuqori dara jada energiya sarflash bilan baja rilgan mashqlardan so`ng chaqqonlikni madaniyatlaydigan mashqlarni baja rish biz kutmagan natijani beradi.

         Jismoniy mehnat (sport faoliyati)ni bajarayotgan kishi sskin asta o`z faoliyatni dyavom ettirilishini kiiynlashayotganligini sezadi. Ter qo`yilib oka boshlaydi, yuzida knzillik kuchayadi, rangi o`zgaradi, muskul larida xorginilik sezadi, harakat koordinatsiyasi, harakat texnikasi tar kibidagi elementlarning ketma-ketligi bo`ziladi, nafas olishning ravonligi o`zgaradi. Asosiy harakat tarkibida bajarilishi lozim bo`lmagan qo`shimcha keraqsiz harakatlar paydo bo`ladi. Bunga asosan, organizmdagi fi ziologik, bioximiyaviy va biomexanik o`zgarishlar sabab bo`ladi. Faoliyatni davom ettirish esa ruxiy, irodaviy va boshqa sifatlar evaziga bajariladi. Bunday holatni konpensatsiyali charchok fazasi deyiladi.

Agarda iroda nammoyon qilish darajasini ortganligiga qaramay, ish intensivligi pasaya borsa, konpensatsshsiz charchok fazasi boshlanganli gini bilishimiz lozim. Charchok o`zi nima? Mehnat (mashq qilish) davomida ish qobiliyatiching vaqtinchalik susayishi charchok deyiladi. Bir xil ish faoliyati davomida charchok turli kishilarda bir xil vaqtda turlicha bo`lishini ko`rishimiz mumkin. Chunki, har bir individda chidamlilikni rivojlanganligi turlichadir.

         Muskul ishi faoliyatida jismoniy mashqlar bilan shug`ullanish davomida charchokka qarshilik ko`rsatish darajasi chidamlilik sifati deb ataladi.

         Charchash mavzusi bobkalonimiz Abu Ali ibn Sinoning ilmiy mero sidan munosib urin olgan Bir minginchi yili yozishni boshlab 1024 yili mukammal tarixiy ilmiy asarga aylangan "Kitob ul Qonun fit Tib"da surunkali jismoniy mashq bajarish charchokni vujudga keltirishiga tuxta lib uni turt xilga ajratib izox bergan:

1. Yarali charchash; unda terini yuzida yoki tagida yara kabi bir parsa seziladi.

2. Kotib charchash; unda kishi guyo gavdasini bosilgan va majaglangan gumon qilib tanasida issiklik va bushashishni sezadi.

3. Shishli charchash; bunda tana odatdagidan kiziganrok bo`lib, govlaganga uxshash xissiyot sezadi.

4. Ozib charchash; unga uchragan kishi gavdasini kurigan va kovjira ganrok sezadi.

         X asrgacha o`rta Osiyo xalklari jismoniy madaniyatsi tarixida tan madaniyatsining ilmiy-amaliy fikrlari birinchi bo`lib yuqorida qayd qilin gan asarda ifodalanganligi e`tiborga loikdir. Bu asar charchokning ichki mexanizmini mukammal bayon etib uni tiklash haqida tibbiy maslaxatlar bergan. Jismoniy madaniyat amaliyotida aqliy, jismoniy, emotsional, sensor charchoklarni farqlashimiz to`g`ri kelmoqda. Chidamlilik vositalar va vositalarsiz ulchanadi. Chidamlilikni vo sitali ulchash uchun, masalan, ma`lum tezlik bilan yugurish tavsiya kili nadi, hamda usha intensivlikni bushashtirmay ushlay olish vaqti (tezlikni susayishi boshlanganga kadar) xisoblanadi. Shuning uchun to`g`ridan-to`g`ri chidamlilikni ulchash juda noqulay. Ko`prok vositasiz ulchashdan foy dalaniladi. 

         Sport amaliyotida, uzun masofaga(10.000m; 20.000 m) yugurish uchun sarflangan vaqtiga qarab chidamlilik baxo beriladi. Kishining harakat faoliyati turlichadir. Charchokning xarakteri va mexanizmiga qarab maxsus va umumiy chidamlilik farqlanadi, Tanlab olingan(ixtisoslik) sport turi yoki mehnat faoliyati uchun talab qilina digan chidamlilikni maxsus chidamlilik, boshqa hayotiy sharoitdagi fao liyat uchun lozim bo`lgan chidamlilikni umumiy chidamlilik deyiladi. Bokschining maxsus chidamliligi, futbolchiniig umumiy chidamliligi degan iboralardan amaliyotda foydalanilmoqda.

         Chidamlilikni madaniyatlashda yo`qlamini kriteriyasi va komponentlari muhim ahamiyat kasb etadi. Chidamlilik mashg`ulotlar davomida sportchini bir oz bo`lsada charchashni xis qilishi orqali rivojlanishiga e`tibor ber sak yo`qlamadan so`ng tiklanish juda oz vaqt ichida sodir bo`lsa chidamlilikni rivojlanmasligi ma`lum bo`ladi. Ish xajmi katta bo`lib charchok xis qilish bilan bajarilsa organizm yo`qlamaga moslasha boshlaydi va qator mashg`ulotlardan so`ng chidamlilikni ortib borayotganligi ko`zga tashlanadi. Moslashuv organizmdagi o`zgarishlar darajasi, yo`qlamaga javob reaksiyasi xarakteri, uni kulami yunalishi orqali sodir bo`ladi. Har xil tipdagi iagro`zkada charchok bir xil bo`lmaydi.

         Siklik mashqlarni bajarishda yo`qlamaning tula tavsifini kuyida gi byosh komponentda ko`rishimiz mumkin; 1) mashqni absolyut intensivligii(harakatlanish tezligi);

2) mashqni davomiyligi( uzunligi );

3) dam olish intervalining katta kichikligi;

4) dam olishning xarakteri (aktiv yoki passiv);

5) mashqni takrorlashlar (qaytarishlar) soni;

2. Asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish usullari

       Harakatlanishning tezligini pastligida energiya sarflash katta emas. Sportchi ni kislorodga talabining kulami uni aerob imkoniyatlaridan oz. Bunda kislorodga bo`lgan joriy talab, agarda, ishni boshlanishida nafas jarayo ni yetarli darajada yulga qo`yilib ulgurmagan payitdagi kislorodga muxtojlikni ko`p emasligini xisobga olmasak, sarflanayotganini va ish haqikiy turgun holatdagi sharoitda bajariladi. Bunday tezlik subkritik tezlik deb nomlanadi.

         Subkritik tezlik zonasida kis lorodga muxtojlik taxminan harakatlanish tezligiga to`g`ri proporsiyada bo`ladi. Agarda sportchi tezrok harakatlanayotgan bo`lsa u kritik tezlikka erishadi, bu yerda kislorodga muxtojlik uni aerob imkoniyatlariga teng. Bu xolda miting bajarilishi kislorod sarflanishining kulami maksi mal darajada deb xisoblanadi. Kritik tezligi qanchalar yo`qori bo`lsa sportchini nafas imkoniyati shuncha yuqori bo`ladi. Tezligi kritik tezlik dan yuqoriligi uchun yuqori kritik tezlik deb nomlanadi. Bu yerda sport chini kislorodga muxtojligi aerob imkoniyatlaridan baland bo`ladi va ish kislorodga muxtojlik kulankasida (soyasida-fonida) energiya bilan ta` minlab chilarni aerob reaksiyalari xisobidan bajariladi.

         Yuqori kritik tezlik zonasida energetika mexanizmi samaradorli gini ozligidan kislorodga muxtojlik tezlashadi, harakat tezligiga nisba tan ortadi. Taxminan kislorodga muxtojlik tezlikni kubiga nisbatan proporsional oshadi (Xill A.B.).

         Masalan, yugurish tezligini 6 dan 9 m.sek.ga oshirilsa (ya`ni 1.5 marta) kislorodga muxtojlik esa taxminan 3.3-3.4 martaga ortadi. Bu degani, tezlik bir ozgina oshirilsa kislorodga muxtojlik ahamiyati darajada ko`payadi. Bu o`z navbatida anaerob mexanizmlar rolini muvofiq ravnina kutaradi.

         2. Mashqni davomiyligi masofani bo`laklarining uzunligi va masofa bo`ylab harakatlanish tezligi bilan aniqlanadi. Davomiy ligini o`zgartirish ikki xil ahamiyat kasb etadi. Birinchidan, fao liyatni bajarish uchun energiya qaysi manba xisobidan bo`lishligiga qarab ishning davomiyligi belgilanadi. Agarda ishning davomiyligi 3-5 min. ga yetmasa nafas jarayoni kerak bo`lgan darajada kuchayib ulgurmaydi, energiya bilan ta`minlashni anaerob reaksiya o`z bo`yniga oladi. Bu shunda yuz beradiki ish nisbatan organizmni holati tinch, ko`zgalish jarayoni ham kuchay magan xolda bo`lsa yoki ishgacha boshqa faoliyat bajarilgan bo`lib nafas jarayoni yetarli darajada yuqori holatga kutarilgan bo`lsa kislorodga muxtojlik sodir bo`lishi uchun vaqt cho`zilishi mumkin. Mashqni davom ettirilishi me`yori qancha qisqartirilsa nafas jarayonining roli shuncha pasayadi va avvaliga glikolitik undan keyin esa kreotichfosfo kinez reaksiyalarini ahamiyati ortib boradi. Shuning uchun glikolitik mexanizmlaripi takomillashtirish maqsadida asosan 20 sek.dan 2 min. gacha, fosfokreotin mexanizmlarigacha 3 dan 8 sek bo`lgan yo`qlamalardan foydalaniladi. Ikkinchidan, ishning davomiyligi yuqori kritik tezlikda kislorodga muxtojlikning kulamini aniqlasa, subkritik tezlik esa kislorodni yetkazib beruvchi, uni sarflovchi faoliyat tizimlarini uzoqrok zuriqishdan ishlashini talab qiladi. Organizm uchun bu tizimlar ni uzoq vaqt davomida mukammal ishlashini ta`minlash ancha ogir kechadi.

         3. Dam olish intervalining katta-kichikligi organizmni nagruzkaga javob reaksiyalari kulami va uni xarakterli xususiyatlarini aniqlashda muhim rol uynaydi. Takrorlashlarda organizmga bo`ladigan ta`sir reaksiyasi har bir nagruzkadan so`ng bir tomon dan oldin bajarilgan ishga va boshqa tomondan urinishlar orasidagi dam olishning davomiyliligiga - katta kichikliligiga bog`liq..

         Katta dam olish intervali subkritik va kritik tezliklarda mashq larni bajarishda fiziologik funksiyani nisbatan normal lashishi uchun yetarli bo`lib har bir urnnish yoki navbatdagisi birinchi urinishdagi holatga yaqin bo`lgan fonda boshlanadi. Bu boshlanishida energiya almashinuvining fosfokreotin mexanizmi qatorida tursa, so`ng bir-ikki minut utib glikoliz maksimalga kutariladi va uch - tutr minutdan keyin nafas jarayonlari keng faoliyatini boshlaydi. Uzoq davom etmaydigan ish baja rnlsa ular lozim bo`lgan darajadagi holatga kelishga ulgurmay ish asosan ana erob sharoitda bajariladi. Agarda dam olish intervali ozaytirilsa nafas jarayoni qisqa vaqt ichida bir ozga pasayadi xolos, ishni davomi birdaniga kislorod yetkazish aktiv tizimi( kon aylanish, tashqi nafas va boshqalar) xisobiga bajariladi. Bundan xulosa shuki: subkritik, kritik tezlikda intervalli mashq bajarishda dam olishning intervalini ozay tirish nagruzkani nisbatan aerob qiladi.

         Teskarisi, yuqori kritik tezlik larda harakatlanish va dam olish intervali kislorodga muxtoj likni yo`qotishga yetarli bo`lmasa kislorod yetishmovchiligi takrorlash dan - takrorlashga qo`shila boshlaydi. Shuning uchun bu sharoitda dam olish intervalini qisqartirish anaerob jarayonlar xissasini ortiradi-nagruzkani nisbatan anaerobrok qiladi.

         4. Dam olish xarakter i(aktiv va passiv) xususan pao`zalarni boshqa, qo`shimcha faoliyat turlari (engil-trussoy yugurish-asosiy masofa oraligidir va x.k.) bilan tuldirish organizmga asosiy ish turi va qo`shimcha qilinganini intensivligiga qarab organizmga turlicha ta`sir kursa tadi. Kritikka yaqin tezliklar bilan ishlashda past intensivlikdagi qo`shimcha ish nafas jarayonlarini nisbatan yuqori darajada ushlashga imkoniyat beradi va shunga ko`ra tinch holatdan ish holatiga, ish holatidan tinch holatga utishdagi keskin o`zgarishlarning oldi olinadn. O`zgaruvchan metodining asosiy xarakterli tomonlaridan biri ham asosan shundan iboratdir.

         5.Mashqni takrorlashla r(qaytarishlar) soni organizm ga nagruzkani ta`siri kulamining yngindisini belgilaydi. Aerob ish sha roitida takrorlashlar sonini oshirish yurak-tomir va nafas tizimi organlarini uzoq vaqt davomida yuqori darajada faoliyat ko`rsatishga majbur qiladi. Anaerob sharoitda esa qaytarishlar sonini oshirish ertami-kechmi kislorodsiz mexanizmlarni tugatilishiga olib keladi. Un da ish bajarish butunlay tuxtaydi yoki uni intensivligi keskin pasayadi.

         Yuklamaning sxema tarzidagi ta`sirining komponentlari shulardan iborat. Xakikatda esa axvol butunlay boshqacharok, odatda bir kompo nent emas byoshalasi ham o`zgaradi. Buning o`zi organizm uchun turlicha o`zgarishlar qilish imkoniyatini yaratadi.

         Odatda organizmning nafas imkoniyatlarining oshirish vositasi sifatida shunday mashqlar tanlanadiki ular orqali yurak-tomir, nafas jarayonining ishlab chiqarishi uchun yuqori darajada kislorod talab qiladigan va shu jarayon uzoqrok davom etadigan ish tanlanadi. Ulardan samaralirogi tana muskullarining massasinn ko`progini ishtirok etishi (changida, velosipedda yurish, eshkak eshish va x.k.) bilan bajariladign mashqlar bo`lishi lozim. Imkoniyat bo`lsa mashg`ulotlarni boglar, urmon, tog sharoitiga kuchirish tavsiya qilinadi. Kislorodga boy joyda kritik holatga yaqin intensivlikda ish bajarish tavsiya qilinadi.

         Chidamlilik namoyon qilishda nafas muhim ahamiyatga egaligi ma`lum bo`ldi. Shunga ko`ra tinch, bir xil maromdagi ishlarda asosan burun or kali chukur nafas olish bilan mashq, ish bajarish to`g`riligi amaliyotda isbotlangan. Ma`lumki nafas, kukrak, korin, (bryushnoy press) va aralash muskullar - diofragma aralashuvi orqali olinadi. Kuchli zuriqish bilan bajariladigan faoliyatda maksimal darajada upka ventilyatsiyasini yulga quyish uchun (N.G. Ozolin, V.V. Mixaylov) ogiz orqali chukur nafas tavsiya qilinadi. Asosiy e`tibor nafas chiqarishga qaratilishi, chunki upkadagi kislorodi kam bo`lgan xavo yangi xavo bilan aralashib ketmasligi keskin va chukur nafas chiqarish tavsiya qilinadi.

         Yuqori malakali sportchilarda chidamlilikni madaniyat lashda hozirgi zamon metodikasi biror mashg`ulotni o`zidagina emas, trenirovka mashg`ulotlarining yillik siklida ham juda katta xajmda ish bajarish ni tavsiya kilmoqda. Masalan, mashxur franso`z stayyori Allen Mimun o`zini sport karerasi yilarida ja`mi 85 ming km. yurgan. Uni baxolash maqsadida yer shari aylanasi- ekvatori 40 ming km. e`tiborga olsak. Magellan birinchi marta uni aylanib utgani 3 yil sarflagan. "Sport yurushi" bilan shug`ullanuvchilar bitta trenirovka mashg`ulotida 100km.gacha masofani utadilar.

       Chakkonlikni rivojlantirishi metodikasi bilan tanishib chiksak: birinchidan - chaqqonlikni rivojlantirish koordinatsiya jixatdan murak kad harakatlarni bajarishni; ikkinchidan - harakat faoliyatini tusat dan o`zgargan sharoit talablariga muvofchk ravishda qayta to`za olish qobiliyatini madaniyatlashdan iboratdir. Bunda chaqqonlik uchun zarur bul gan o`z harakatlarini fazo va vaqtda aniq idrok etish, lozim bo`lsa, sta bil harakatlar, muvozanat saqlay olish, galma-gal zur berish va muskul larni bushattirib olish yoki, aksincha, muskullarni taranglash tirish qobiliyati va shunga uxshash boshqa xususiyatlarni tanlab takomillashti rish muhim ahamiyatga ega. Demak "chaqqonlik" deganda, harakatlar koordinaiyalarning umumiy tuplamiyigindisi tushuniladi.

         Chakkonlikni rivojlantirish va madaniyatlashning asosiy yuli yangi xilma-xil harakat malakalarini va kunikmalarini shakllantirish demakdir. Bu esa harakat malakala rining zaxirasi ortib borishiga sabab bo`ladi va harakat analizatorlarining funksional imkoniyatlariga sama rali ta`sir ko`rsatadi. Yangi harakatlarni o`zlashtirish o`zluksiz bulga ni yaxshi. Agar uzoq vaqt oraligida yangi harakatlarni o`rganish rejalash tirilgan bo`lsa ham, o`quvchilarga vaqti-vaqti bilan o`zlariga ma`lum bo`lmagan mashqlarni bajarib turish tavsiya etiladi. Chunki yangi hara katlar (mashqlar) o`zlashtirib turilmasa shug`ullanuvchini harakatga urgatish qiyinlashadi. Bunday mashqlarni tula o`zlashtirib olish shart emas, chunki u shug`ullanuvchilarning qandaydir yangi harakatlarni xis qilib turishlari uchun zarur. Bu kabi mayda-chuyda harakatlarni, odatda, aktiv dam olish uchun ajratilgan kunlardagi trenirovka jarayoni tarki biga kiritiladi. Chakkonlini rivojlantirishda yangi harakatlarni o`zlash tirib olish qobiliyati sifatida har qanday ixtiyoriy harakatdan foydalanish mumkin, lekin ular faqat mashq tarkibidagi yangi element lari bo`lgani uchungina urganiladi. Malaka avtmatlashib borgan sari shu jismoniy mashqning chaqqonlikning rivojlantirish vositasi tarzidagi ahamiyati kamayib boradi.

3. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishda samarali mashg‘ulotlar