Gandbolda musobaqa qoidalari

Gandbolda musobaqa qoidalari

MUNDARIJA:

KIRISH……………………………………………………………………………….3 

I.BOB. MUSOBAQANI TASHKIL ETISH VA O’TKAZISH……………………5

1.1.Musobaqalarni boshqarish…………………………………………………………5

1.2. Gandbol o’yin qoidalari va maydon o’lchamlari…………………………………7

1.3.Gandbol musobaqa o’tkazish tizimlari…………………………………………...11

II.BOB. GANDBOL O’YINIDA HAKAMLIK IMO- ISHORALARI VA  MUSOBAQA NIZOMI…………………………………………………………….18

2.1.Gandbol sport turida hakamlik uslubiyoti (hakamlik imo-ishoralari……………18

2.2. Musobaqa nizomi………………………………………………………………..20

2.3.O’zbekiston Respublikasi chempionati va kuboklari musobaqalari……………..22

Xulosa………………………………………………………………………………...29

Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………………30

Kirish

Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev 2021 yilni “Yoshlarni qo‘llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yilli” deb nom berdilar. Barchamizga ma’lumki jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda, aholi salomatligini mustahkamlashda jismoniy tarbiya va sportni o‘rni beqiyosdir.

Mamlakatimizda o‘sib kelayotgan yosh avlodning jismoniy va ma’naviy salomatligini shakllantirishni, sog‘lom turmush tarziga intilish va sportga mehr-muhabbatni singdirishning g‘oyat muhim sharti hisoblanadi.

Aholini ayniqsa yoshlarni jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan shug‘ullanishlari, turli sport musobaqalarida ishtirok etishlari orqali yoshlarda o‘z irodasi, kuchi va imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchini oshiradi.

Vatanimiz ravnaqi va halqimiz faravonligi taminlashni muhim sporti bo’lgan xar tomonlama sog’lom va barkamol avlodni shakllantirish jismoniy tarbiya va sportni keng rivojlantirish halk manfaati uchun butun borlig’i bilan kurasha oladigan insonlarni tarbiyalashda sportning o’rni va ahamiyati beqiyosdir.[1]

Yosh avlodni har tomonlama: Aqliy va ahloqiy va jismoniy jihatdan rivojlanishida jismoniy tarbiya asosiy o’rinlardan birini egallaydi. SHuning uchun O’zbekiston Respublikasining ―Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida‖gi qonunida ―Maktabgacha yoshdagi bolalar, o’quvchilar, talabalarga katta etibor berish qayd etilgan. Eng avvalo bolalik davridan boshlab sport yuklamalarini yaxshi taqsimlash zarur. Bunda umumiy jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirishga kata etibor qaratish lozim. Inson jismonan barkamollikka erishish uchun organizmdagi turli tizimlarning yahshi rivojlanishiga erishish kerak.

Umumiy jismoniy mashqlarni bajarish, harakat ishini boshqaradigan, mehanizmi takomillashishiga yordam beradi. Harakat markazi uzoq muddat davomida bir xildagi impulslarni yuborish va qabul qilishga moslashadi. Uzoq muddatli mashg’ulotlar bilan muntazam shug’ullanish natijasida muskullarda yuzaga keladigan o’zgarishlar morfologik va biokimyoviy xususiyatlar bilan belgilanadi. Ulardagi moddalar almashinuvi jarayoni, bajarilayotgan ish darajasiga moslashadi. Bunday mashg’ulotlarni bajarishda vegetative organlarda yuzaga keladigan o’zgarishlar ayniqsa yurak- qon-tomirlar va nafas organlari termo regulyatsiyasi takomillashishi kuzatiladi. Bu holat asosan, nerv gumoregulyatsiyasi orqali boshqariladi.

Umumiy jismoniy tayyorgarlikni tarbiyalashda sport mashg’ulotlarini uslublar: standart o’zgaruvchan, kombinatsiyalashga, aylanma mashg’ulot, musobaqa va mahsus umumiy tayyorgarlik, sport turlari talabiga qarab bajariladi va o`yin uslublaridan foydalaniladi.

Mamlakatimizda ko’pdan-ko’p andozalarga mos sport inshootlarining barpo etilishi, sportchilarning turli miqyosidagi halqaro musobaqalarda ishtirok etib, muayan yutuqlarga erishishini taminlaydi. SHu munosabat bilan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 2020-yil ―Talim to’g’risida‖gi qonun va ―Qadrlar tayorlash‖ ilmiy dasturni qabul qilindi.

Jismoniy tarbiya va sport bilan ommaviy ravishda shug’ullanish-talabalarning kundalik extiyojiga aylanmog’i zarur,shu bilan birga u talabalarni har tomonlama rivojlantirishadi, sog’lom turmush tarzini shakllantirishda ularni barkamol inson bo’lib yashashida qonunbuzarlik va boshqa salbiy illatlardan holis etishdan asosiy omil bo’lib hizmat qiladi.[2]

Kurs ishining maqsadi: Gandbol o‘yini orqali o‘yinchilar jismoniy chiniqadi, kuch, tezlik, chidamlilik va muvozanatni rivojlantiradi

Kurs ishining vazifasi: Gandbol jamoaviy sport turi bo‘lib, o‘yinchilar bir-biri bilan hamkorlik qilishni o‘rganadi.

I.BOB. MUSOBAQANI TASHKIL ETISH VA O’TKAZISH.

1.1.Musobaqalarni boshqarish.

Musobaqalarni tayyorlash va o’tkazishga umumiy rahbarlikni amalga

oshiradigan tashkilot, shuningdek, musobaqani o’tkazish uchun aniq javobgar shaxs bo’lishi, musobaqalar joyini tayyorlash, sportchi va hakamlarni kutib olish, joylashtirish, ovqatlantirish, ularga tibbiy xizmat ko’rsatish, shuningdek, madaniy tadbirlarni o’tkazish uchun ham javobgar tayinlanishi kerak.

Gandbol musobaqalari o’quv-mashg’ulot ishlarining asosiy qismini tashkil etadi. U shug’ullanuvchilarning mashg’ulotlarga qiziqishini oshiradi, mamlakatda qo’l to’pini ommaviy rivojlantirishga yordam beradi. Gan-bolchi o’yinlarda muntazam qatnashmay turib yuqori natijalarga erisha olmaydi. Musobaqalar musobaqa qatnashchilarining va, umuman, jamoaning jismoniy, texnik, taktik va axloqiy-irodaviy tayyorgarligi dara-jasini aniqlaydi, o’quv-mashg’ulot jarayonining ahvoli va yo’nalishini aniqlash imkonini beradi. Musobaqa natijalari o’quv-mashg’ulot ishlarini yakunlash vositasi bo’lib xizmat qiladi.[3]

Musobaqalar qatiylikni, g’alabaga erishish yo’lidagi iroda kuchini, jamoa, tuman, shahar, respublika, qolaversa, mamlakat oldidagi mas‘uliyat hissini tarbiya-laydi. O’yinchilarning emotsional keskinligi gandbolchi-larning ruhiy xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi.

Musobaqa turlari.

Oldiga qo’yilgan vazifalariga qarab musobaqalarni asosiy va

yordamchi musobaqalarga bo’lish mumkin.

O’zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari va sport Vazirligi

tomonidan tasdiqlangan sport tasnifi talab-lariga muvofiq tashkil etiladigan

hamda natijalariga ko’ra g’olib va chempion degan nom beriladigan muso-baqalar asosiy musobaqalarga kiradi.

Musobaqalarning asosiy turi - taqvim musoba-qalari bo’lib, ular sport tadbirlarining yagona taqvimiy rejasida nazarda tutiladi va tasdiqlangan nizomga muvofiq ravishda o’tkaziladi. Musobaqaning asosiy turlariga: birinchilik yoki chempionatlar, kubok muso-baqalari, saralash musobaqalari kiradi.

Birinchilik yoki chempionatlar – eng mas‘uliyatli musobaqa-lar bo’lib, ularning natijalari bo’yicha g’olib jamoalarga chempionlik unvoni beriladi. Musobaqalarni tashkil etishning bu turi jamoalar kuchini xolisona baholashga, olib borilayotgan o’quv-mashg’ulot ishining sifatini taqqoslashga imkon beradi.

Kubok musobaqalariga juda ko’p jamoalarni jalb etish mumkin va ular g’olibni qisqa muddatlarda aniqlash maqsadida o’tkaziladi. Kubok musobaqalari eng yaxshilarni izchillik bilan tanlab olish taomili bo’yicha o’tkaziladi.

Saralash musobaqalari musobaqaning keyingi bos-qichida qatnashish uchun eng kuchli jamoalarni aniqlash maqsadida o’tkaziladi.

Musobaqaning yordamchi turlariga quyidagilar kiradi: nazorat uchrashuvlari, o’rtoqlik uchrashuvlari, qisqartirilgan musobaqalar.

Nazorat uchrashuvlari jamoalarni bo’lajak musoba-qalarga tayyorlash va ularning tayyorgarligini tekshirish maqsadida o’tkaziladi.

O’rtoqlik uchrashuvlar o’quv-mashg’ulot maqsadlarida yoki an‘anaviy musobaqalar rejasida o’tkaziladi.

Qisqartirilgan musobaqalar bir necha soat mobay-nida o’tkaziladi. Ular, odatda, bayram kunlariga va sport mavsumining ochilish yoki yopilish kunlariga rejalash-tiriladi.

Musobaqalarni rejalashtirish.

Gandbol musobaqalarini rejalashtirish markaz-lashtirilgan tarzda amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasi  Madaniyat va sport ishlari Vazirligi barcha idoralar va sport tashkilotlari bilan kelishib, musobaqalarning taqvim rejasini ishlab chiqadi.

O’zbekiston Respublikasi gandbol federatsiyasining viloyat, o’lka va shahar musobaqalari yig’ma taqvim rejasini yuqori tashkilotlar tomonidan rejalashti-rilgan musobaqalarni hisobga olgan holda tuzishi maqsadga muvofiqdir.

Zarur o’zgartirishlar kiritilgandan keyin, gandbol bo’yicha umumiy yig’ma reja tegishli jismoniy tarbiya va sport qo’mitalarining ommaviy sport tadbirlari rejasiga kiritiladi hamda barcha sport tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi.

1.2. Gandbol o’yin qoidalari va maydon o’lchamlari.

Gandbol o’yin maydoni (1-rasm) uzunligi 40 metr, eni 20 metrli to’rt

burchakdan iborat bo’lib, o’z ichiga ikki darvoza maydoni (qoida 1.4. va 6) oladi. Maydonni belgilovchi bo’ylama chiziq, yon chiziq, ko’ndalang chiziq yuzachiziq deb ataladi.

O’yin maydonining atrofida yon chiziqdan 1 metr va yuza chiziqda 2 metrli xavfsizlik zonasi joylashgan bo’lishi lozim.

O’yin jarayonida maydon u yoki bu jamoaga imtiyoz beruvchi o’zlashtirishlar kiritilishi ma‘n etiladi.

Gandbol  darvoza (2-a va 2-b rasmlar) yuza chiziq o’rtasiga o’rnatiladi. Darvoza polga yoki orqadagi devorga mahkam o’rnatilishi lozim. Darvozaning ichki tarafidagi o’lchami balandligi 2 metrni va eniga 3 metrni tashkil qiladi.

Darvoza ustunlari gorizontal joylashib, ularning o’lchami taraflari 8 sm hosil qiladigan kvadratdan iborat-dir. Maydon tarafdan ko’rinadigan darvoza

ustunlarining 3 tarafi atrofdagi asosiy rangdan ajralib ko’ndalang ikki xil ranga bo’yalishi shart.

Darvoza orqa tarafdan bo’sh osilgan ip to’r bilan berkitiladi. To’r shunday bog’lanishi kerakki, to’p undan o’tib ketmasligi kerak.

Barcha belgilovchi chiziqlar eni, maydonga, chegara-langan maydonchaga va masofaga kiradi. Belgilangan chiziqlar eni 5 sm bo’lib, ular aniq va ravshan ko’rinishi shart. Darvoza ustunlari orasidan o’tadigan chiziqning eni esa 8 sm bo’lishi kerak. YOndosh zonalar har xil rangda bo’yalishi mumkin.

Har bir darvoza oldida darvoza maydonchasi (6 qoida) joylashiladi. Darvoza maydonchasi maydonga chizig’i (6 metrli chiziq) bilan quyidagicha aniqlanadi: darvoza oldidan 6 metr masofada yuza chiziqga parallel 3 metrli chiziq o’tkaziladi va darvoza ustuni pastki burchagidan radiusi 6 metrli aylanmaning to’rtdan ikki qismi shu chiziqga kelib qo’shiladi (1 va 2-a rasmlarga qarang).

Erkin to’p tashlash chizig’i (9 metrli chiziq) darvoza maydonchasi chizig’i tashqarisidan 3 metr masofada parallel punktir chiziq chiziladi. Bu chiziq shtrixli va oraliq masofa 15 sm uzunlikda bo’ladi (1-rasm).

7 metrli jarima to’p tashlash chizig’i – darvoza o’rtasidan 7 metr masofada, darvoza maydonchasi chizig’idan parallel o’tkazilgan 1 metrli chiziqdan iborat bo’ladi (1- rasm).

7 metrli jarima to’p tashlash chizig’iga parallel 3 metr masofada, darvozabon maydonchasida uzunligi 15 sm bo’lgan, jarima to’p tashlashda darvozabon o’tishga huquqsiz chiziq belgilanadi (1-rasm).

Maydon o’rtasidan ko’ndalang yuza chiziqcha parallel chiziq o’tkazilib, u o’rta chiziq deb ataladi (1-3 rasmlar).

O’yinchilarni almashtirish zonasining chizig’i – yon chiziqga maydon o’rtasidagi chiziqning ulangan nuqtasida har bir maydon bo’lagi tomonga 4,5 metrli masofada markazi chizig’iga parallel yon chiziqdan 15 sm chiziq belgilanadi (1 va 3-rasmlar).

Sekretar va sekundometristlar uchun qo’yilgan stol hamda zahiradagi o’yinchilar uchun qo’yilgan skameyka shunday joylashishi kerakki, o’tirgan o’yinchilar almashish zona-sining chiziqlarini bemalol ko’rishlari lozim. Sekretariat stoli zahiradagi o’yinchilar skameykasiga nisbatan yon chiziqcha yaqinroq joylashadi, faqat 50 sm dan yaqin bo’lmas-ligi lozim.

Darvozaning o’lchamlari

1.3.Gandbol musobaqa o’tkazish tizimlari.

Gandbol musobaqa o’tkazishda asosan ikki tizim - aylanma tizim va chiqib ketish tizimi qo’llaniladi. Boshqa hamma tizimlar shunga asoslangan bo’ladi.

Musobaqa o’yinlarini aylanma tizim bo’yicha o’tka-zish uchun jamoalar bir-birlari bilan bir marotaba uchrashishlari kerak. Agar musobaqa bir davrada o’tka-zilsa, bir marta uchrashishadi. Eng to’g’ri yo’l - musobaqani ikki davrada o’tkazishdir. Aylanma tizim bo’yicha musobaqada uchrashganlarning hamma o’rinlari belgilanadi. Eng ko’p ochko to’plagan jamoa g’olib hisoblanadi. Davra tizimini o’tkazish tartibi, musoba-qaga qatnashuvchi jamoa tartib raqamlari qura o’tkazil-gandan so’ng belgilanadi. Jamoa nomerlari belgilan-gandan so’ng shu nomerlarga asoslanib o’yin jadvali tuziladi. Davra tizimining o’yin taqvimlarini esa ikki xil usulda tuzish mumkin:

Birinchi usul: Taqvimning tuzilishi musobaqaga qatnashuvchi jamoalar soniga bog’liq. Buning uchun jamoalar soniga yaqin toq son olinadi va shunga loyiq vertikal chiziqlar chiziladi. Masalan: 6 jamoa olsak, unga yaqin toq - 5, demak, besh vertikal chiziq chiziladi. 8 jamoa olsak unga yaqin toq son - 7 va hokazo.

So’ngra birinchi vertikal chiziqning tagiga birinchi raqam qo’yiladi. qatnashuvchi qolgan jamoalarning tartib raqamini esa shu chiziqning o’ng tarafidan ketma-ket yuqoriga, keyin pastga qarab soat strelkasiga qarama-qarshi ravishda chiziqning chap tarafidan yoziladi (1-jadval, 1-ustun).

Vertikal chiziqlarning tagi va ustiga, tagidan boshlab ishtirok etuvchi jamoalarning umumiy soniga yaqin toq sonigacha, chapdan o’ngga qarab bittadan ustun tashlab jamoalarning raqamlari yoziladi. (1-jadval). Bu

raqamlar vertikal chiziqlarining o’ng va chap tarafiga qatnashuvchi jamoalarni yozishga dastlabki raqam bo’lib xizmat qiladi.

qolgan raqamlar soat strelkasiga qarama-qarshi, vertikal chiziq tagidagi raqamdan ko’paytirilib, vertikal chiziq tepasidagi raqamdan esa kamaytirilib yoziladi. SHu grafalar to’ldirilgandan so’ng o’yin kalendari tuziladi. Buning uchun vertikal chiziqlarining ikki tomonidagi bir-biriga paralel raqamlarni juftlab qo’shib yozish zarur.

Ishtirok etuvchi jamoalarning umumiy soni toq bo’lsa, u holda vertikal chiziqlarning ustidagi va tagidagi raqamlar shu kungi o’yinda ishtirok etmaydigan jamoalarni ko’rsatadi. O’yinning taqvim kuni jadvalini tuzishda bo’sh raqamlar (vertikal chiziqlarning usti va tagidagi) oxirgi jamoa bilan boshlanadi.(bizning misolimizda 1-6 bilan).

Aylanma tizim bo’yicha 6-jamoaga taqvim tuzish

  Ikkinchi usul: Bu oddiy usul o’yin jarayonida maydon almashtirish hech qanday rol o’ynamaganda, ya‘ni musobaqa bir joyda o’tkazilganda qo’llaniladi. Bu usul bevosita taqvim kunlari tartibi bilan tuziladi. Qatnashuvchi jamoalar soniga mos raqamlar (jamoalar soni juft bo’lsa), yuqoridan chap tarafdagi birinchi raqamdan boshlab ikki ustunga yozib chiqiladi. So’ngra ikkinchi raqamdan boshlab, birinchi raqamga qarama-qarshi soat strelkasiga ketma-ket boshqa raqamlar ikkinchi ustunga yoziladi. Keyingi taqvim kunlarda raqamlarni, birinchi raqamni bir joyda, ya‘ni oldingi joyda qoldirib soat strelkasiga qarama-qarshi boshqa raqamlar siljitiladi. Agar musobaqaga qatnashadigan jamoalar soni toq bo’lsa, oxirgi juft sonlar o’rniga nol raqami qo’yiladi, qolgan raqamlar esa joy-joyida qoldiriladi. Nol raqami bilan juftlashgan jamoa shu taqvim kuni o’ynamaydi.

Musobaqani aylanma tizim bo’yicha o’tkazishga ketgan vaqtni aniqlash uchun umumiy o’yinlar hisobini olish kerak.

Bu quyidagi formula bilan aniqlanadi:

2

M – o’yinlar soni;

K – musobaqada qatnashuvchi jamoalar soni.

O’yin jadvalini tuzishda taqvim bo’yicha o’yin kunlari orasidagi vaqtga

ahamiyat berish kerak.

Agar jamoalar boshqa joyga borib o’ynashi kerak bo’lsa, musobaqa

boshlanishidan bir kun oldin kelishadi. Agar musobaqa bir joyda o’tkaziladigan bo’lsa, uchrashuv orasidagi vaqt jamoalarning mashq qilishi va dam olishiga etarli bo’lishi kerak.

O’yindan yutilgandan so’ng chiqib ketish tizimi: Bu tizim qoida bo’yicha qatnashadigan jamoalar soni ko’p bo’lsa, oz muhlat ichida musobaqani o’tkazish uchun qo’llaniladi.

YUtqazgan jamoalar musobaqani davom ettirmaydi. Musobaqa taqvimining setkasini tuzish uchun musobaqaga qatnashuvchi jamolarning sonini aniqlab, so’ng qura tashlash o’tkaziladi. qura tashlash o’tkazilgandan

so’ng tashgan raqamlar tartib bilan yoziladi. SHunday qilib uchrashadigan jamoalar qura tashlash orqali ma‘lum bo’ladi. Jamoalar soniga binoan setka tuziladi.

Agar jamoalar soni 2 ning qandaydir darajasiga teng bo’lsa:

(22 q 4; 23 q 8; 24 q 16; 25 q 32 va hokazo), bunday hollarda hamma

jamoalar uchrashuvini birinchi davrada boshlaydilar. Agar qatnashuvchi jamoalar soni 2n dara-jasiga teng bo’lmasa, u holda ikkinchi davraga qolgan jamoalar soni 2n darajasiga teng bo’lishi kerak.

Demak, jamoalarning bir qismi birinchi kundan, ikkinchi qismi ikkinchi kundan boshlab uchrashadilar. Birinchi kunda uchrashuvchi jamoalar sonini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

K q(M-2n) 2

K-birinchi kundan o’yinga qatnashadigan jamoalar soni;

M-musobaqaga qatnashuvchi jamoalar soni;

2n - qatnashuvchi jamoalar soniga eng yaqin 2 soni-ning darajasi.

Masalan: o’yinga qatnashuvchi jamoalar soni 11. SHu songa setka tuzish zarurdir. Buning uchun 11-ga eng yaqin 2n darajasi olinadi. Bu son 24  16

bo’ladi. So’ng 16 dan qatnashuvchi jamoalar soni ayiriladi.  16-11 5

Ayirish natijasida qolgan besh - jamoalar soni bo’lib, o’yinning ikkinchi

davrasidan musobaqaga qo’shiladi. O’yinning 2-darajasidan qo’shiladigan jamoalar soni toq bo’lsa, setkaning yuqorisiga qaraganda pastga bir jamoani ko’p qo’yamiz.

YUtilgandan so’ng chiqib ketish tizimining yutug’i shundan iborat: musobaqaga qatnashuvchi jamoalar sonining ko’pligiga qaramay qisqa vaqt ichida g’oliblar aniqlanadi.

Ammo bu tizimning muhim kamchiligi - uchrashuvchi jamoalar jufti qura tashlash natijasida aniqlanadi. Bu esa tasodifiy narsa, chunki eng kuchli ikki jamoa qura natijasida bir setkaga tushib qolishi mumkin. SHu ikkala

jamoaning biri finalgacha musobaqani davom ettirmay, chiqib ketishi kerak. Buning natijasida finalga kuchsiz jamoa chiqadi.

Bu tizimda, odatda, birinchi uch o’rin aniqlanadi.

1-o’rin - final g’olibi.

2-o’rin – finalda mag’lubiyatga uchragan jamoa.

3-o’rin - yarim finalda mag’lubiyatga uchragan jamoalar uchrashuvi

g’olibi.

II  BOSQICH (Olimpiya, yutkazgandan so‘ng chiqib ketish

1.[1] Sh.M.Mirziyoyev  Sport-ta’lim muassasalari faoliyatini 2025-yilgacha rivojlantirish dasturi to‘g‘risida Toshkent sh., 2021-yil

[2] Pavlov SH.K. Abdalimov A.O. ―Podggotovka i kontrol sorevnovatelnoy deyatelnosti vratarey ganlbolistov razlichnoy kvalifikatsii‖ met posobe Toshkent 2015 y.

[3] Pavlov SH.K, Abduraxmanov F.A, Akramov J.A, Gandbol: JTI uchun darslik, 2015 y, 80-91b