Klassik iqtisodiy maktab vujudga kelishi va yakunlanishi

Klassik iqtisodiy maktab vujudga kelishi va yakunlanishi 

Klassik iqtisodiy maktab vujudga kelishi va yakunlanishi 


MUNDARIJA:

Kirish ……………………………………………………………………………..3

I.BOB.KLASSIK IQTISODIY MAKTABNING VUJUDGA KELISHI……..5

1.1. U. Pettining iqtisodiy ta’limoti………………………………………………..5

1.2.P. Buagilberning iqtisodiy ta’limoti…………………………………………..10

1.3. Fizokratizmning ahamiyati va uning tarixiy taqdiri………………………….12

II.BOB.KLASSIK IQTISODIY MAKTABNING RIVOJLANISHI   VA YAKUNLANISHI. ………………………………………………………………18

2.1.Klassik iqtisodiy maktabning rivojlanishi…………………………………….18

2.2.Klassik iqtisodiy maktabning yakunlanishi…………………………………….23

Xulosa ……………………………………………………………………………..35

Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………………………36

KIRISH 

Mustaqil taraqqiyot yo`liga o`tgan o`zbekistonlik olimlar oldida, ko`pgina fanlar kabi, iqtisodiyot fani borasida ham katta ishlarni amalga oshirish vazifasi turibdi. Iqtisodiyot insoniyat tarixi kabi qadimiydir. Iqtisodiyotga oid fikr, g`oya, qarash, nazariya va ta'limotlar ham ko`p ming yillik tarixga ega. Lekin ularning asosiy qismi yozuv paydo bo`lganidan so`ng, yozma manbalardan bizgacha yetib kelgan. Bu manbalar, ulardagi g`oyalar avvalo insoniyatning muqaddas mulkidir, uni topish, o`rganish va kelajak uchun saqlash savobli bo`lsa, ulardagi nodir fikrlarni hayotga tatbiq etish ham nazariy, ham amaliy ahamiy`t kasb etadi, katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Iqtisodiyot baynalmilal xodisa bo`lib, uning oldida turgan vazifalar barcha xalqlar va mamlakatlar uchun bir xil, ammo ular rivojlanish davomida turlicha natijalarga erishganlar. 

Hozirgi davrda ham bozor iqtisodiyotining prinsiplari hamma uchun bir xil bo`lishiga qaramasdan natijalar turlichadir.XVIII asr oxirida klassik iqtisodiy maktab vakillari Adam Smit va David Rikardo obyektiv, ya'ni inson xohishiga bog`liq bo`lmagan, ammo, ular tomonidan o`rganilishi mumkin bo`lgan qonunlar asosida amal qiluvchi xo`jalik tizimi to`g`risidagi ta'limotni yaratdilar. Ularning fikricha, davlatning iqtisodiy siyosati bu qonunlarga xilof bo`lmay, aksincha, bu qonunlarga suyanishi kerak, ana shunda iqtisodiyot ravnaq topadi va aksincha. Demak, bu qonun va qonuniyatlarni bilish, ulardan amaliyotda to`g`ri foydalanish hayot talabi bo`lib bormoqda. Uzoq o`tmishdagi ko`pgina o`gitlar, hayotiy tajribalar, allomalarning fikri va g`oyalari hozirgi kunda asqotmoqda, ularni o`rganish va eng muhimi hayotga tadbiq etish zarur. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi deyarli to`rt ming yillik rivoji davomida bir qancha bosqichlarni bosib o`tdi. Ularning turli yo`nalishlari va maktablari mavjud (1-chizmaga qarang). Hozirgi davrda O`zbekiston Respublikasidagi 60 dan ortiq oliy o`quv yurtlarining ko`pchiligida, iqtisodiyot universiteti, in-stituti, ayrim fakul'tet va guruhlarida "Iqtisodiy ta'limotlar tarixi" iqtisodiy zarur fan sifatida o`qitilmoqda. Ayrim akademiya, kollej, iqtisodiy yo`nalishdagi litsey, o`rta maktablarda "Iqtisodiyot tarixi" va "Iqtisodiy ta'limotlar tarixi" ham maxsus fan sifatida o`qitilmoqda. Ammo bu fanlarni o`qish va o`qitish bilan bog`liq bo`lgan uslubiy ishlar aslini olganda bir kafedrada olib borilmoqda.

Merkantilizmning yemirilishi va klassik siyosiy iqtisod maktabining paydo bo’lishi (Angliyada) XVII asrga to’g’ri keladi. XVI asrning o’rtalarida boshlangan manufaktura davri XVII asrga kelib sanoatning ayrim tarmoqlarining rivojlanishiga olib keldi. Ayni paytda, qishloq xo’jaligida ham kapitalizm rivojlana boshladi. Buyuk Britaniya iqtisodiyoti dunyoda eng rivojlangan mamlakatga aylandi. XVIII asrga kelib bu erda kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari faqat savdoda emas, balki sanoat va qishloq xo’jaligida ham g’alaba qozondi. Bu jarayon mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga yo’l ochib berdi. Ijtimoiy ishlab chiqarishning rivojlanishiga imkoniyat, tadbirkorlar tashabbusiga erkinlik berishga harakat qilgan kapitalistik tuzumning afzalliklarini nazariy jihatdan asoslab beradigan iqtisodiy ta’limotlar endi taqozo etila boshladi.[1]

Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishida  klassik iqtisodiy maktabning rivojlanish tarixi haqida yozildi. Maqolada klassik iqtisodiy davrda yashab ijod qilgan turli xil shaxslar va ularning fikrlari haqida aytib o’tiladi.

Kurs ishining vazifasi: Klassik iqtisodiy maktab, ekonomik jarayonlarni tushunish va tahlil qilishda tizimli va nazariy yondashuvni o'rgatadi. Uning vazifalari o'rtacha bozorda qo'llaniladigan bazi omillarni ta'riflash, tovarlar va xizmatlarni narxlari, daromad, ishlab chiqarish va sarmoyani qanday qilib ta'minlash, budjetni qanday ishlatish, pul moliyasining o'zgarishi va boshqa asosiy iqtisodiy muddatlar bilan bog'liq konseptlarni izoxlashdan iborat

I.BOB.KLASSIK IQTISODIY MAKTABNING VUJUDGA KELISHI

1.1. U. Pettining iqtisodiy ta’limoti

Merkantilizmning yemirilishi va klassik siyosiy iqtisod maktabining paydo bo`lishi (Angliyada) XVII asrga to`g`ri keladi. XVI asrning o`rtalarida boshlangan manufaktura davri XVII asrga kelib sanoatning ayrim tarmoqlarining rivojlanishiga olib keldi. Ayni paytda, qishloq xo`jaligida ham kapitalizm rivojlana boshladi. Buyuk Britaniya iqtisodiyoti dunyoda eng rivojlangan mamlakatga aylandi. XVIII asrga kelib bu yerda kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari faqat savdoda emas, balki sanoat va qishloq xo`jaligida ham g`alaba qozondi. Bu jarayon mamlakatning sotsial - iqtisodiy taraqqiyotiga yo`l ochib berdi. Ijtimoiy ishlab chiqarishning rivojlanishiga imkoniyat, tadbirkorlar tashabbusiga erkinlik berishga harakat qilgan kapitalistik tuzumning afzalliklarini nazariy jihatdan asoslab beradigan iqtisodiy ta’limotlar endi taqozo etila boshladi.

Demak, bu davrga kelib iqtisodiy ta’limotlarni rivojlantirish uchun, ya’ni iqtisodiyotni ob’ektiv tahlil qilish uchun qulay sharoit yaratildi. Mana shu sharoitda yashab, ijod qilgan U. Petti, A. Smit, D. Rikardo, F. Kene va klassik siyosiy iqtisod maktabining boshqa vakillari iqtisodiyotni ilmiy nuqtai nazardan tadqiqot qildilar. Haqiqatan ham mazkur davr yangi klassik siyosiy iqtisod maktabining boshlanganini bildiradi. Uning klassik deb atalishining asosiy sababi, eng avvalo, shundan iboratki, uning ko`plab nazariy va metodologik qoidalari chinakam ilmiy bo`lib, ular zamonaviy iqtisodiy nazariya asosini tashkil etadi. Aynan klassik siyosiy iqtisod vakillari tufayli iqtisodiy nazariya ilmiy fan maqomiga ega bo`ldi. Angliyada klassik siyosiy iqtisod maktabining dastlabki vakili U. Petti bo`lsa, Frantsiyada - P. Buagilber, F. Kene, A. Tyurgo hisoblanadi. Keyinchalik bu maktab ta’limoti A. Smit, D. Rikardo J.B. Sey, T. Maltus tomonidan rivojlantirildi va J.S. Mill, K. Marks tomonidan yakunlandi. Ularni biz keyingi mavzularda ko`rib chiqamiz.[2]

             Uilyam Petti (1623-1687) - Angliya klassik siyosiy iqtisodining asoschisidir. K. Marks so`zi bilan aytganda U. Petti «Siyosiy iqtisodning otasi... buyuk tadqiqotchi -iqtisodchi». U. Petti har tomonlama yuksak bilimli odam bo`lgan. U Angliyaning janubidagi Romsi shahrida xunarmand-matochi oilasida tug`ildi. O`n to`rt yoshida ota kasbini egallashdan voz kechgan U. Petti uydan chiqib ketadi va kemada yollanma moryak (yunga) bo`lib xizmat qiladi. Oradan bir yil o`tgach taqdir taqozosi bilan oyog`i lat egan U. Petti Frantsiya hududidagi bir qirg`oqqa qoldirib ketiladi. Bu notanish chet o`lkalarda lotin tilini bilganligi tufayli, u Kan kollejiga qabul qilindi va tinglovchi sifatida moddiy jihatdan ta’minlandi. Kollej unga frantsuz va grek tillarini, matematika, astronomiyani o`rganishga imkoniyat yaratib berdi. 1640 yili kollejni bitirib, U. Petti Londonga qaytib keldi. Keyinchalik Oksford universitetida tibbiyot sohasida taxsil oldi.

1650 yili 27 yoshida U. Petti fizika bo`yicha doktorlik darajasini oldi, Angliya kollejlarining birida professor bo`lib ishladi.

U. Petti iqtisodiy muammolarga bag`ishlangan «Soliqlar va yig`imlar to`g`risida traktat» (1662y), «Donishmandlarga so`z» (1665y), «Irlandiyaning siyosiy anatomiyasi» (1672y), «Siyosiy arifmetika» (1683y) va boshqa asarlarni yozdi. U. Petti dastlab o`z asarlarida merkantilistlarning ijobiy savdo balansi g`oyasini va sanoatni rag`batlantirish maqsadida davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvini qo`llab quvvatladi. Ammo U. Petti asta-sekin tadqiqot ob’ektini o`zgartirdi va asosiy e’tiborni savdo muammosidan ishlab chiqarish muammosiga qaratdi. Uning qayd qilishicha, boylik ishlab chiqarishda yaratiladi, muomala sohasida esa u faqat taqsimlanadi.[3]

[1] Jo‘raev T.T., D. Tojiboeva Iqticodiyot nazapiyaci (ko‘pgazmali qo‘llanmalap va tect cavollapi 1-kicm). - T.:"Fan va texnologiya", 2012 

[2] Larionov I.K., Silvestrov S.N. Ekonomicheskaya teoriya. Ekonomicheskie sistemi: formirovanie i razvitie: Uchebnik dlya magistrov / Moskva.: Dashkov i K, 2015. - 876 s. 

[3] Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.: Barkamol fayz-media, 2017. - 783 bet.