Oʻzbekiston aholisining demografik rivojlanishida hudud omili

Oʻzbekiston aholisining demografik rivojlanishida hudud omili

Oʻzbekiston aholisining demografik rivojlanishida hudud omili

MUNDARIJA

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunga kelib jahon miqyosida jadal ravishda kechayotgan shaharlashish jarayoni har bir davlat va mamlkat ahoplisi uchun muhim jarayondir. Shahrlashish jarayonida insonlarning turmush dfarajasi yaxshilanadi va ortadi. Shuning uchun ham bu jarayonni tahlil qilish o`ta muhimdir.

Mamlakt aholisi tarkibi birinchi navbatda shahar va qishloq aholisiga bo`lib o`rganiladi, chunki bu ikki aholi manzilgohlarida ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish va turmush tarsi turlicha kechadi. Mamlakat aholi soni va joylashuvi aholi manzilgohlarida ko`rinadi. 

Shahar – aholisining 2/3 qismi qishloq xo‘jaligidan boshqa tarmoqda band bo‘lgan aholi manzilgohlaridir. Shaharlar turli makon va zamonlarda iqtisodiy, siyosiy, madaniy va boshqaruv markazi rolini o‘ynagan. Shahar aholi punktlari o‘lchami jihatidan yirik va unda yashovchi aholi, qishloq aholi punktlaridagiga nisbatan ko‘p sonliligi hamda zichligi bilan tavsiflidir. Shaharlarning qudrati ularda mujassamlangan iqtisodiy, intellektual va demografik salohiyat bilan belgilanadi. O‘zbekistonda ishchi, xizmatchi va ularning oila a’zolari shahar aholisining 2/3 qismidan ko‘prog‘ini tashkil etishi hamda bunday aholi punktlarida sanoat korxonalari (og‘ir industrial), kommunal xo‘jalik tashkilotlari, davlat uy-joy fondi, o‘quv yurtlari, madaniy-ma’rifiy, tibbiy, savdo va maishiy xizmat ko‘rsatish muassasalari mavjud bo‘lishi lozim.

Iqtisodiy taraqqiyot va kambagʻallikni qisqartirish vazirligi Axborot xizmati bergan maʼlumotlarga koʻra, 2024-yil 1-yanvar holatiga O‘zbekistonda doimiy aholi soni  36 799 800  kishini tashkil etdi. Oʻzbekiston Respublikasining doimiy aholisi hududlar bo‘yicha eng ko‘p Samarqand viloyatida 4 208 500 kishi, Farg‘ona viloyatida 4 061 500 kishi, Qashqadaryo viloyatida 3 560 600 kishi, eng kam aholi soni Sirdaryo viloyatida 914 ming kishi, Navoiy viloyatida 1 075 300 kishi va Jizzax viloyatida 1 507 400 kishini tashkil etgan. Shunday qilib O‘zbekistonda aholi soni 4 milliondan oshgan viloyatlar soni ikkitaga yetgan.O‘zbekistonda 2024-yil 1-yanvar holatiga 1 kvadrat kilometrga o‘rtacha 82 kishi to‘g‘ri kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan solishtirilganda 1,8 kishiga ortgan (2023-yil 1-yanvar holatiga 1 kvadrat kilometrga 80,2 kishi). Hududlar bo‘yicha qaraydigan bo‘lsak, aholi zichligining eng yuqori ko‘rsatkichi Toshkent shahrida 6787,5 kishi, Andijon viloyatida 789,4 kishi, Farg‘ona viloyatida 600,8 kishini tashkil etgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkichlar Navoiy viloyati 9,7 kishi, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 12 kishini tashkil etgan.

O`zbekiston  Respublika aholisining 65% ni "juda tez ko'payish" guruhi tashkil etadi, u demografik rivojlanishning o'ziga xosligini, keyingi "depopulyatsiya" boshlanishiga imkoniyat yo'qligin anglatadi. Biroq, demografik tendentsiyalarning saqlanishi, istiqbolda, birinchi davrda, aholining sodda va natijada tor ko'payishiga olib keladi. 

O'zbekiston demografik nuqtai nazardan Markaziy Osiyoda ham, MDH hududida ham strategik ahamiyatga ega hudud hisoblanadi. Ma'lumki, O'zbekiston aholisi bo'yicha Markaziy Osiyoda yetakchi va MDHning eng yirik davlatlaridan biri bo'lib, Rossiya va Ukrainadan keyin uchinchi o'rinni egallab turibdi. 2024 yil boshida mamlakat aholisi  36 million kishidan oshgani e`lon qilindi.

Mamlakatimizning demografik salohiyati uni iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichiga olib chiqish uchun imkoniyat bo'lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, O'zbekiston ulkan salohiyat va imkoniyatlarga egasr "Kuchli ijtimoiy himoya" ning asosiy tamoyillaridan biri shundaki, bozor munosabatlariga o'tishning" o'zbek modeli " mamlakatimizning demografik va milliy xususiyatlariga asoslanadi. Mustaqillik yillarida (1991-2019) O'zbekiston aholisi 12,5 millionga o'sdi va 2019 yil 1 yanvar holatiga 33,3 millionga yetdi. So'nggi yillarda aholining o'rtacha yillik o'sish sur'ati o'rtacha 1,6-1,7% ni tashkil etdi.

Mustaqillik yillarida hududlarning demografik rivojlanishini hisobga olgan holda O'zbekistonda demogeografik rayonlashtirish masalasi o'rganildi. Mamlakat aholisi uchun so'nggi yillarda birinchi, ikkinchi va uchinchi bola ehtiyoj va istaklarning natijasidir, keyingi quyidagi bolalar miqdorining keskin pasayishi, aksariyat hollarda urf-odatlar va an'analar asta-sekin yangi iqtisodiy munosabatlarga moslashmoqda deb o'ylash mumkin. Shu maqsadda biz mamlakatni uchta mintaqaga ajratdik - tog'li, cho'l va aralash. Ushbu sohalardagi demografik jarayonlarni ilmiy tahlil qilish demografik imkoniyatlarni, aholining ko'payishi yoki kamayishi bilan bog'liq holatni ochib berishga imkon beradi.

Mamlaktimiz aholisi doimiy ravishda tadqiq etilishi zarur uning , chunki global miqyosda ham ijtimoiy muommolarning ko`lami va soni kengayib bormoqdasr

Kurs ishining maqsadi: Malakatimiz aholisining demografik va mehnat resurslari nuqtai nazaridan tahlil qilish.Mamlakatimiz aholisining turli rivojlanish ko`rsatkichlarini aniqlash.

Kurs ishining vazifasi: Mamlakatimiz aholisining o`sish suratlari, migratsion ko`rsatkichlari va uning sabalari, aholininmg milliy tarkibi, mehnat resurslari jihatidan baholash va ma`lumot berish

Kurs ishining metodi: Kurs ishini tayyorlashda qo`llanilgan ilmiy bilish metodlari:

-tarixiy, statistik, matematik, adabiyotlar tahlili usullaridan foydalanildi.

Kurs ishining tuzulishi: Kurs ishi kirish , 3 bob , 6 ta reja, xulosa foydalanilgan adabiyotlar qismlaridan iborat.