Gastronomik turizm rivojlanishining Geografik jihatlari

Gastronomik turizm rivojlanishining Geografik jihatlari 

MUNDARIJA

KIRISH………..………………………………………………………………..3

I BOB. TURIZM GEOGRAFIYASINING ILMIY NAZARIY ASOSLARI……………………………………………………………………...9

1.1-§. Turizm tushunchasi……………………………………………………….9

1.2-§. Turizm geografiyasining obyekti va predmeti…………………………..12

1.3-§. Turizm turlari va klassifikatsiyasi ……………………………………....16

II BOB.GASTRONOMIK TURIZM HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT…………………………………………………………………..25

2.1-§. Gastronomik turizm va uning ilmiy-nazariy asoslari…………………....25

2.2-§. Gastronomik turizmning mazmun-mohiyati………………………….…35

2.3-§. Gastronomik turizmning turizm sohasidagi o‘rni……………………….42

III BOB. GASTRONOMIK TURIZM RIVOJLANISHINING GEOGRAFIK JIHATLARI………………………………..………………...47

3.1-§. Har xil iqlimli hududlarda yashovchi xalqlarning ovqatlanishida o‘ziga xos jihatlari (adaptiv tiplar)…………………………………………………….47

3.2-§. Gastronomik turizmning dunyo bo‘yicha tutgan o‘rni…………………..50

3.3-§. Dunyo mamlakatlarida gastronomik turizmning rivojlanganlik darajasi..57

IV BOB. GASTRONOMIK TURIZMNING O‘ZBEKISTONDA TUTGAN O‘RNI………………………………………………………………………….64

4.1-§. O‘zbekiston gastronomik turizmining xalqaro gastronomik turizm rivojlanishida o‘zbek milliy taomlarining o‘rni………………………………..64

4.2-§. Jizzax viloyatida turizm sohasining rivojlanishida gastronomik turizmning ahamiyati………………………………………….……………………………70

4.3-§. Jizzax viloyatining o‘ziga xos taomnomalari………………………..…..79

XULOSA………………………………………………………………...…….85

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………...……..89

ILOVALAR……………………………………………………………………98

KIRISH

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahonda daromadlilik darajasi bo‘yicha turizm sohasi uchinchi, tovarlari va xizmatlari eksportida to‘rtinchi o‘rinni egallab, global yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 10 foizni tashkil etadi[1]. Koronavirus pandemiyasi davrida eng ko‘p zarar ko‘rgan iqtisodiyot tarmoqlaridan biri bo‘lgan mazkur sohaga 2022-yilning yanvar-iyul oylarida xalqaro sayyohlar kelishi 2021-yilning shu davriga nisbatan deyarli uch baravar ko‘paygan. Butunjahon sayohat va turizm kengashi (WCTT) ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilga borib turizm sohasidagi ish o‘rinlari soni 350 mln kishiga yеtadi[2]. Buning uchun mintaqalarning tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy, tarixiy, etnogeografik jihatlarini turizm uchun zarur bo‘ladigan infratuzilmasini tizimli ravishda shakllantirishni taqozo etadi. 

Dunyoda gastronomik turizmni rivojlantirish imkoniyatlari va muammolari, uning hududiy tashkil etilishiga bag‘ishlangan ijtimoiy geografik tadqiqotlarga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Mazkur tadqiqotlarda gastronomik turizm tushunchasining mazmun-mohiyati, hududlarning gastronomik-turistik resurslarini baholash, gastronomik turizmni turizmning boshqa yo‘nalishlari bilan uyg‘unlikda rivojlantirish imkoniyatlarini asoslash, sayyohlarni jalb qilish uchun kerak bo‘lgan infratuzilma komplekslarini loyihalashtirish, gastro-turistik sayohatlarga bo‘lgan istiqbol talabni o‘rganish va prognozlashtirish, gastronomik turizmning hududlar iqtisodiyotdagi tutgan o‘rnini tahlil qilishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. 

O‘zbekiston Respublikasining 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida “O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qiling” dasturi doirasida mahalliy sayyohlar sonini 12 million nafardan oshirish, hamda respublikaga tashrif buyuradigan xorijiy turistlar sonini 9 million nafarga yеtkazish, to‘siqsiz turizm infratuzilmasini mamlakatning asosiy turizm shaharlarida keng joriy qilish. 2026-yilgacha turizm sohasida band bo‘lgan aholi sonini 2 baravar oshirib, 520 ming nafarga yеtkazish belgilab berilgan[3]. Ushbu vazifani bajarish uchun turizm sohasini hududiy jihatdan samarali tashkil etish va rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi PF-4861-son “O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, 2018-yil 3-fevraldagi PF-5326-son “O‘zbekiston Respublikasi turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish bo‘yicha qo‘shimcha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 5-yanvardagi PF-5611-son “O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”, 2019-yil 13-avgustdagi PF-5781-son “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2020-yil 28-maydagi PF-6002-son “Koronavirus pandemiyasining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun turizm sohasini qo‘llab-quvvatlashga doir kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida” Farmonlari, 2017-yil 16-avgustdagi PQ-3217-son “2018-2019 yillarda turizm sohasini rivojlantirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori, boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi.

Hozirgi iqtisodiy modernizatsiyalash jarayonlari amalga oshirilayotgan bir paytda iqtisodiyotning asosiy qismini xizmat ko‘rsatish sohasi korxonalari egallamoqda. Ularning ulushi yalpi ichki mahsulotda, iqtisodiyotda band bo‘lganlarning tarkibida, davlat budjetiga to‘lanadigan soliqlarda, yangi ish o‘rinlarini yaratish kabi eng muhim masalalarda muttasil oshib bormoqda va kelajakda ham bu jarayonning davom etishi huquqiy-me’yoriy hujjatlar bilan mustahkamlanmoqda. Sayyohlik (turizm) sohasi dunyo iqtisodining eng jadal rivojlanayotgan sohalaridan biridir. Uning keng qamrovli taraqqiyoti esa, ko‘plab mamlakatlar uchun katta daromad manbaiga aylanib bormoqda.

BMTning Jahon sayyohlik tashkiloti ma’lumotida 2015-yilda dunyo bo‘yicha 1 milliard 184 million sayyoh qayd etilgan bo‘lsa, 2016-yil yakuni bo‘yicha bu ko‘rsatkich 1 milliard 235 millionga ya’ni, 3,9 foizga oshgan. Sayohatchilarga ko‘rsatilgan eksport xizmatlari qiymati 2015-yilda qariyb 1,5 trillion AQSh dollarini tashkil qilgan. 2016-2017-yillarda ham bu raqamlarda katta tafovutni ko‘rish mumkin.

Prezidentimizning 2019-yil 5-yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 5611-sonli Farmonida diyorimiz hududlarida turizmning istiqbolli turlari, shu jumladan gastronomik turizm salohiyatini hisobga olgan holda yangi turizm dasturlarini ishlab chiqish vazifasi belgilangan. 

Tadqiqotning obyekti: Jizzax viloyati hududidagi umumiy ovqatlanish joylari va dehqonchilik xo‘jaliklari hisoblanadi.

Tadqiqotning predmeti: Jizzax viloyatida gastronomik turizmni rivojlantirish uchun viloyatning geografik jihatlarini baholash va prognozlash, tuman va shaharlari kesimida o‘ziga xos ovqatlarini va poliz ekinlarini hisobga olish masalalari hisoblanadi.

[1] http://vawilon.ru/statistika-v-turizme/

[2] Butunjanon sayohat va turizm kengashi (WCTT) ma’lumoti. https://wttc.org/Research/Economic Impact

[3] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son Farmoni.