Ses shamaları. Uyalı telefon

Sesler juwan hám jińishke, bálent hám tómen, jaǵımlı hám jaǵımsız boladı. Olar bir-birinen qanday shamaları menen ózgeshelenedi? Bunıń ushın arnawlı shamalar kirgizilgen.

1. Sestiń qattılıǵı. Súwrettegi kamertonnıń shar tiymegen shaqasına áste ǵana rezina balǵa menen urayıq. Sonda kamertonnıń terbeliwi aqıbetinde shar belgili bir uzaqlıqqa barıp keledi. Balǵa menen qattıraq urayıq. Shar aldıńǵıdan uzaǵıraqqa barıp keledi. Kamertonnıń terbeliwi dáwirinde eń úlken awısıwına terbelisler amplitudası delinedi. Kamerton qansha úlken amplituda menen terbelse, onnan shıǵatuǵın sestiń qattılıǵı sonsha úlken boladı.

Ses energiyaǵa iye. Eger ses energiyası belgili bir shamadan kishi bolsa, insan bunday seslerdi esitpeydi. Bul tómengi shegaraǵa 1  maydanǵa tuwrı keletuǵın sestiń quwatlıǵı 0,000001 dep belgilengen. Birlik maydanǵa tuwrı keletuǵın sestiń quwatlıǵı 1 qa jetkende insan qulaǵında awırıw sezinedi hám terbelislerdi ses sıpatında qabıllamaydı.

Sestiń qattılıǵı 1858-jılı nemec fizikleri V. Veter hám G. Fexner tárepinen usınılǵan nızam tiykarında anıqlanadı. Insan sezetuǵın ses qattılıǵınıń tómengi shegarası Bell dep belgilengen. Bul birlik telefondı oylap tapqan G. Bell húrmetine qoyılǵan. Awırıw seziniw shegarası 130 dep qabıl etilgen. (). Sonlıqtan ásten gúrrińlesiwde 40 , shawqımda 80 , samolyotta 110 –

120 ge teń. Sestiń biyikligin mexanikalıq hám elektr qurılmalar járdeminde kúsheytiw múmkin. Mısalı, kernaydan shıǵatuǵın dawıstı bir tárepke qarap baǵdarlap, tarqalıw maydanı kishireytiledi. «Rupor» da usınday sesti baǵdarlap beredi. Áyyemde sesti kúsheytip beretuǵın apparaturalar bolmaǵanında, «qulaq awırıw» adamlar rupordı qulaǵına qoyıp esitken.

2. Sestiń bálentligi. Bul shama ses jiyiligi menen belgilenedi. Insan sóylegende yaki qosıq aytqanda bir túrli jiyiliktegi terbelislerdi  shıǵarmastan, al kóp túrli jiyilikli terbelisler payda etetuǵını belgili. Er adam sóylegende onıń dawısında 100 den 7000 ke shekem, hayal sóylegende 200 den 9000 ke shekem bolǵan terbelisler ushırasadı. Naǵaradan shıǵatuǵın sesler 90 nan 14000 ke shekem boladı.

3. Sestiń tembri. Oǵan qarap kimniń sóylep atırǵanlıǵın, kimniń kúlip atırǵanın yaki qanday saz áspabınıń shertilip atırǵanlıǵın anıqlaw múmkin. Sestiń quramındaǵı kóp jiyilikli terbelislerden eń kishi jiyiligi tiykarǵı ton delinip, 2, 3 hám t.b. jiyilikli terbelisler obertonlar delinedi. Mine usı obertonlar sanı hám obertonlar kúshi jáne sestiń biyikligine qarap ses derekleri hár túrli tembrge iye boladı.

Er adamlardıń dawısı shıǵaratuǵın tiykarǵı tonına qarap «Bas» (80–350 ), «Bariton» (110–400 ), «Tenor» (230–520 ) larǵa, al hayallardıń dawısı «Soprano» (260–1050 ), «Kontralto» (170–780 ), «Messo-soprano» (200–900 ) hám «Koloratur soprano» (260–1400 ) larǵa bólinedi.

Uyalı telefon. Uyalı baylanıs ózgeriwsheń kem quwat dárejesinen paydalanadı, bul bolsa antennalardıń abonentlerdiń jaylasıw tıǵızlıǵına hám bul aymaqtıń mútajliklerine muwapıq tańlawǵa múmkinshilik beredi. Xalıq ósedi, siz bul ósiwge iykemlesiw ushın antennalar sanın kóbeytiwimiz múmkin.