Konfutsiy falsafiy ta’limoti va undagi asosiy tushunchalar

Konfutsiy falsafiy ta’limoti va undagi asosiy tushunchalar (Конфуций фалсафий таълимоти ва ундаги асосий тушунчалар)

Reja:

1. Konfutsiy – hayot yo‘li
2. Konfutsiy ta’limotida axloqiy qadriyatlar
3. Konfutsiy ta’limotining Xitoy va boshqa davlatlarning madaniy, siyosiy va ijtimoiy hayotidagi o‘rni
4. Konfutsiy maktabi
5. Xulosa

Konfutsiy (孔子) – Xitoyning buyuk faylasufi, konfutsiychilik ta’limoti asoschisi va taniqli siyosiy arbob hisoblanadi. Uning falsafasi shaxsiy axloq, oilaviy qadriyatlar, jamiyatda tartib va siyosiy boshqaruv masalalariga asoslangan.
Konfutsiy miloddan avvalgi 551-yil 28-sentyabrda Lu qirolligida (hozirgi Shandun viloyati, Xitoy) kambagʻallashgan zodagon oilasida tugʻilgan. Uning oilasi aslida zodagon Kun (孔) sulolasidan bo‘lib, uzoq ajdodlari Chjou sulolasi imperatori Chen-vanning sodiq izdoshi Vey-Tszuga borib taqaladi. Vey-Tszuga sodiqligi va jasorati uchun «Chjou Xou» unvoni va Song shohligidan meros berilgan edi. Biroq, vaqt o‘tishi bilan oilaning mavqei pasayib, qashshoqlikka yuz tutdi.
…
Konfutsiy ta’limoti qadim Xitoyning madaniy, siyosiy va ijtimoiy hayotida chuqur iz qoldirib, nafaqat Xitoyda, balki Koreya, Yaponiya va Vetnam xalqlarining dunyoqarashiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. U o‘z ta’limotida inson axloqi va tarbiyasini markaziy o‘ringa qo‘yib, jamiyatdagi tartib va uyg‘unlikni ta’minlashni asosiy maqsad qilib qo‘ygan. Uning asosiy g‘oyalari quyidagilardan iborat:
1. Insonning tabiiy axloq-odobini rivojlantirish: …
2. Hukmdor va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlar: …
3. Jamiyatdagi tinchlik va osoyishtalik: …
4. Nafosatshunoslik qoidalari: …
…
Konfutsiychilikda insonning axloqi va tarbiyasi eng muhim o‘rin tutadi. Konfutsiy uchun odamning ijtimoiy va axloqiy fazilatlari, uning jamiyatdagi o‘rni, ma’naviyati va axloqiy qadriyatlari juda muhimdir. Shu sababli, Konfutsiy beshta asosiy tushunchani kiritgan, ular jamiyatda yashash uchun zarur bo‘lgan eng oliy axloqiy fazilatlarni ifodalaydi:
1. 仁 (Ren) – Insoniylik, muhabbat: …
2. 义 (Yi) – Mas’uliyat, adolat: …
3. 礼 (Li) – Xulq-atvor me’yorlari: …
4. 智 (Zhi) – Bilim, donolik: …
5. 信 (Xin) – Ishonch, sadoqat: …
6. 孝 (Xiao) – Kattalarga hurmat va ehtirom: …
…
Shuningdek, Konfutsiychilik ta’limotida patriarxal oila va ijtimoiy tizim munosabatlarida “ma’rifatli hukmdor” tushunchasi muhim ahamiyatga ega. Hukmdor o‘z jamiyatining to‘g‘ri yo‘lga boshqaruvchi, axloqiy fazilatlar bilan to‘ldirilgan bo‘lishi kerak. Hukmdorlar xalqni o‘zlari uchun namunali bo‘lishi kerak, bu orqali jamiyatda tartib va barqarorlik ta’minlanadi.
…
Konfutsiy ta’limotida «ishonch» va «sadoqat» tushunchalari muhim o‘rin tutadi. Ishonch, ayniqsa, hukmdorlarga sadoqat va o‘zaro munosabatlarda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu tushunchalar insonlar o‘rtasidagi munosabatlar asosini tashkil etadi va ta’limotning ajralmas elementlaridan biridir. Konfutsiy qarashlariga ko‘ra, o‘rtadagi munosabatlar besh asosiy turlarga bo‘linadi:

1. Imperator va unga bo‘ysunuvchi hokimlar o‘rtasidagi munosabat.
2. Ota va o‘g‘il o‘rtasidagi munosabat.
3. Aka-uka o‘rtasidagi munosabat.
4. Er va xotin o‘rtasidagi munosabat.
5. Do‘stlar o‘rtasidagi munosabat.

Konfutsiy ta’limoti Xitoy tarixida o‘zining alohida o‘rni bilan ajralib turadi va uning qarashlari o‘z davrida juda muhim ahamiyat kasb etgan. Konfutsiy va uning maktabi Xitoyda ilm-fan taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Konfutsiy ta’limotini yunon falsafasidagi Suqrot ta’limoti bilan qiyoslash mumkin, chunki har ikki olim ham axloqiy va ijtimoiy tartibni o‘rganishga katta e’tibor qaratgan.
…
Mazkur tahlil quyidagi xulosalarga olib keldi: Konfutsiyshunos olimlarining asosan ikkita asosiy to‘plami mavjud, ular «四书» («To‘rt muqaddas devon») va «五经» («Besh muqaddas kitob») deb nomlanadi. Ushbu ikki to‘plam Konfutsiy ta’limotining markaziy manbalaridan bo‘lib, ularning har biri Konfutsiy va uning shogirdlari tomonidan izohlanib, Xitoy madaniyatida va ta’limotida muhim o‘rin tutadi.
…
Konfutsiy ta’limotidagi bu tushunchalar juda keng ma’noga ega bo‘lib, ular faqat axloqiy qadriyatlar emas, balki jamiyatda tartib, tinchlik va farovonlikni saqlash uchun zarur bo‘lgan asosiy prinsiplarni ham o‘z ichiga oladi.