Cho‘l hududlarida biologik xilma xillikni saqlash

Cho‘l hududlarida biologik xilma xillikni saqlash

MUNDARIJA

I. KIRISH.................................................................................................................3

1. ASOSIY QISM
   1. Biologik xilma-xillik.

2.1 Biologik xilma-xillik………………………………………………………...…5

2.2 Bioxilma-xillikni saqlash va undan barqaror foydalanish qonunchilik asoslari………………………………………………………………………….…15

2.3 Bioxilma-xillikni muxofaza  kilish  yo’lida qullanilayotgan chora-tadbirlar……………………………………………………………………………21

III. XULOSA..........................................................................................................25

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR........................................................27

ILOVALAR………………………………………………………………………28

KIRISH

Inson hayot gultoji bo‘lsa, unga hayot beruvchi yashil o‘simliklardir. Bular birgina inson hayotidagina emas, balki tabiatdagi mavjud barcha qurt - qumursqalardan tortib to ulkan umurtqali hayvonlar hayotida ham g‘oyat katta ahamiyatga egadir. Chunki, ularsiz tirik organizmning yashashi mumkin emas. O‘simliklar bizni oziq - ovqat, kiyim – kechak, dori – darmon, qurilish materiallari uchun xom ashyo, yoqilg‘i, chorva mollari uchun yem – xashak; chorva mollari esa bizga go‘sht, sut, teri, yog‘ kabi inson uchun zarur bo‘lgan mahsulotlarni yetkazib beradi,  qolaversa, tirik organizm uchun hayotiy zarur hisoblanmish havoni ham tozalab yetkazib beradi. Mutaxassislarning aniqlashicha, bir gektardagi o‘rmonzor kuniga 280-300 kg karbonat angidriddan foydalanib, inson uchun kerakli organik moddalar (yog‘, oqsil, vitaminlar va xokazo) to‘plashdan tashqari 180-220 kg gacha nafas olish uchun sof havo-oksigenni etkazib berar ekan. Bundan tashqari, ular deyarli barcha mintaqalardagi tuproq qoplamini suv va shamol eroziyasidan, qolaversa o‘zlari o‘sayotgan joylardagi tuproqning suv rejimini ham bir me’yorda saqlab turadilar.

Keyingi yillarda matbuotda, radio va tele dasturlarda dunyoning ko‘pchilik mamlakatlarida, shu jumladan, bizning respublikamiz tabiatida ekologik tanglik, yerlarimizni ekologik inqirozga uchrayotgani to‘g‘risida ma’lumotlar berilmoqda. Bu albatta ko‘pchilikni tashvishga solishi anikdir.

Mavzuning dolzarbligi.

Bioxilma-xillik resurslarining kamayishi birinchi navbatda inson faoliyati ta’sir oqibatida yuz beradi. Oxirgi 50 yil ichida sayyoramiz aholisi soni 3,5 barobarga, iste’mol qilinayotgan ichimlik suv hajmi 11 barobarga, haydaladigan yerlar maydoni 2 martaga, ro‘yxatdan o‘tgan transport vositalari soni 10 martaga, neft mahsulotlaridan foydalanish 7 martaga, elektr stantsiyalari quvvati 21 martaga oshdi. Hayvonot va o‘simlik olami turlari esa 20 foizga kamaydi. Har yili atmosfera havosiga 5 milliard tonna karbonad angidrid gazi, 200 million tonna uglerod oksidi, 146 million tonna sulfat oksidi, 35 million tonna azot oksidi tashlanmoqda. Insonning nooqilona faoliyati natijasida biosferada ko‘plab qaltis jarayonlar sodir bo‘lmoqda. Birgina Orol fojiasi insonning ekologik muammolarga nisbatan mas’uliyatsizligining yaqqol namunasidir. So‘nggi qirq yil mobaynida dengiz maydoni 7 martadan ortiqroqqa qisqardi, suv hajmi esa 13 barobarga kamaydi. Uning minerallashuvi bir necha o‘n martaga oshgani sababli dengizda jonli organizmlar uchun noqulay muhit vujudga keldi. Natijada dengiz flora va faunasining barcha turlari yo‘q bo‘lib ketdi. Bugun Orolbo‘yi hududlarida nafaqat global ekologik, balki murakkab ijtimoiy-iqtisodiy va demografik muammolar paydo bo‘ldi.

Demak bugungi kunda tez suratlarda olg’a intilayotgan “aqliy jamiyat”imiz agar tabiat va uni qununlari bilan hisoblashmas ekan, kelgusida, buning oqibatlari ayanchli bo’ladi. Bioxilma-xillikni yo’qolishi ozuqa zanjirini uzulib qilishi va hatto ayrim turlarni yo’qolishiga ham olib kelishi mumkin. Shunday ekan bugun bu mavzuni o’rganish dolzarbligicha qolmoqda. 

Loyiha ishining maqsadi.

Loyiha ishidan maqsad, o’lkamizdagi biologik xilma – xillikni saqlash, barqarorlashtirish, ulardan oqilona foydalanish chora - tadbirlarini ishlab chiqish hamda kelgusidagi ishlar rejalarini ishlab chiqishdan iborat.

Loyiha ishining vazifasi.

-Bioxilma-xillikni saqlashga qaratilgan bugun Respublikamiz tomonidan ishlab chiqilgan choralar;

-Bioxilma-xillikni saqlash, barqarorolashtirish hamda undan unumli foydalanish yo’llari;

Loyihaning tarkibiy tuzilishi: Kirish, asosiy qism, xulosa va tavsiyalar, adabiyotlar ro`yxati, ilovalardan va 25 betdan iborat.

ASOSIY QISM

XXI asrga kelib Yer sharida yuzaga kelgan holat – Yerdagi biologik xilma-xillikning keskin ravishda kamayib borishidan dalolat bermoqda. Buning natijasida, Bioxilma-xillikni saqlash – umumbashariy ekologik muammolardan biriga aylandi.

Bioxilma-xillik nima?

Bioxilma-xillik – bu Yerdagi turli tuman hayotning xilma-xilligidir.

Bioxilma-xillik deganda ko‘z oldimizga o‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarning boy xilma-xil turfa olami keladi.

 Bioxilma-xillik o‘z ichiga quyidagilarni oladi.

1. Genetik xilma - xillik;
2. Turlar xilma-xilligi;
3. Ekotizimlarning xilma-xilligi.

Genetik xilma-xillik – Yer sayyorasidagi tarqalgan organizmlarning genetik axborot hajmini o‘z ichiga oladi.

Turlar xilma-xilligi - Yer sayyorasidagi tirik organizm turlarning turli-tumanligini o‘z ichiga oladi.

Ekotizimlarning xilma-xilligi – biosferadagi yashash muhitlari va  biotik jamoalarni turli xil tumanligini, kechayotgan ekologik jarayonlar xilma-xilligini o‘z ichiga oladi.

Olimlarning fikricha, Yerdagi taksonomik jihatdan aniqlangan turlarning soni 13 millionga yaqindir. Hozirgi paytgacha, Yer yuzida 1,75 million turlar aniqlangan bo‘lib, ulardan 750000 – hasharotlar, 41000 – umurtqali hayvonlar, 250000 - o‘simliklar tashkil etadi. Qolgan turlar – murakkab tarkibdagi umurtqasiz hayvonlar, suv o‘tlari, mikroorganizmlar va boshqa organizmlardan iborat.

Hozirgi kunda biz ko‘rayotgan bioxilma-xillik Yerdagi tashqi va ichki tabiiy jarayonlar natijasida yuz million yillar davomida kechgan murakkab evolyuqiya jarayonining natijasi va hosilasidir.

So‘nggi yillarda tabiatda antropogen (shuningdek, texnogen) ta’sirning zo‘rayganligi, ekologik o‘zgarishlarning sodir bo‘layotgani hamda o‘rmonlar (ayniqsa, nam tropik o‘rmonlar) egallagan hududlarning o‘rmonlarning kesilishi natijasida qisqarishi natijasida bioxilma-xillikka putur etdi, ko‘plab o‘simlik va hayvonot turlari butunlay yo‘qoldi yoki ularning soni keskin kamaydi.

Bioxilma-xillik bu sayyoramizning hayot resurslarini saqlab qolish demakdir.

BMT ma’lumotlariga binoan, Yer yuzi aholisi tez ko‘payib borayotgan bir paytda, hayvonot dunyosi 3/1 qismga kamayib bormoqda.

Xususan, 21 foiz sut emizuvchilar, 30 foiz sudralib yuruvchilar, 12 foiz qushlar, 17 foiz akulalar hamda 27 foiz korallar Yer yuzidan batamom yo‘qolib ketishi mumkin. Ayniqsa, Yevropada industrial rivojlanish tufayli qishloq xo‘jaligi hududlaridagi qushlar soni 40 foizga, iqlim o‘zgarishi tufayli dengiz qushlari soni esa 44 foizga kamaygan (1.1-rasm).

Bu ma’lumotlarga qaraganda bioxilma-xillik misli qo‘rilmagan darajada kamayib bormoqda, o‘simlik va hayvonot turlarining yo‘qolish sur’ati nihoyatda yuqoridir.

1.1-rasm. Bioxilma-xillikning yer yuzida va O’zbekistondagi holati.

Buning sabablari sifatida – atrof tabiiy muhit holatining yomonlashuvi, Amazoniya o‘rmonlarining yo‘q bo‘lib borishi va qisqarishi, ko‘llardagi chuchuk suv hajmining kamayishi, organizmlarning tabiiy yashash (hayot) muhitining yo‘qolishi, marjon riflari ekotizimining buzilishi ko‘rsatilmoqda.

Katta ekologik xavf tug‘dirayotgan sabablardan biri – global iqlim o‘zgarishi hisoblanmoqda. Iqlim o‘zgarishi ko‘pgina ekotizimlardagi turlarning xilma-xilligiga ta’sir etmay qolmaydi. Baliqlarning ovlanishi (taxminan yiliga – 100 mln.t.), o‘rmonlarning muttasil ravishda kesilishi va turli xil o‘simlik, hayvon turlarining qirilib borish tezligi turlarning takror ko‘payishi va sonini, ya’ni populyaqiyani tiklash quvvatidan yuqoridir. Bu holat esa oxir oqibatga turlarning umuman yo‘q bo‘lib ketish xavfini uyg‘otadi. Antropogen ta’sir natijasida ro‘y berayotgan “o‘rmonsizlanish” jarayoni tufayli faqatgina 1990 yildan 1995 yilga qadar Yer yuzasidan 65 mln. gektar (ga) o‘rmon batamom yo‘q bo‘ldi.

BMTning Atrof muhit bo‘yicha ixtisoslashgan tashkiloti YUNEP ma’lumotlariga qaraganda 1995-2005 yillar mobaynida o‘rmonlar maydoni yiliga 13 mln. ga kamayib borgan. Mutaxassislarning hisobiga ko‘ra, hozirgi paytda har yili 11,1 mln.ga tropik o‘rmon kesilib yuborilmoqda (har bir minutda 21 ga). 

Ayniqsa, nam tropik o‘rmonlar - murakkab tabiat majmuasi bo‘lib, millionlab o‘simlik va hayvon turlarining yashash muhiti va makoni hisoblanadi.  Yer iqlimi aynan shu o‘rmonlarga bog‘liq bo‘lib, ularning muttasil ravishda kesilib yuborilishi atmosferadagi karbonat angidrid - CO2 miqdorining ko‘payishiga olib keladi va “issiqxona effektini” vujudga keltiradi. Suv va uglerodning aylanma harakatida - o‘rmonlar o‘ta muhim o‘rin tutadi.

O‘rmonlar – ekologik tizim infrastrukturasining asosiy elementi bo‘lib odamlar hayot va faoliyatlarining shart-sharoitini belgilaydi. O‘rmon tovarlari va xizmatlariga 1 milliarddan ortiq  kishilarning farovonligi bog‘liqdir. O‘rmonlar betakror ekologik xizmatlarni qo‘rsatuvchi tabiiy tizim bo‘lib quruqlikda yashaydigan 80 foiz biologik turlarning yashash makoni, muhiti hisoblanadi. Bu esa o‘z navbatida flora va fauna bilan bog‘liq bo‘lgan qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash va boshqa sohalarning barqarorligini ta’minlaydi. Hozirgi davrda kuzatilayotgan o‘rmonlarning yuqori sur’atlarda kesilishi va degradaqiyasining asosiy sababi -  yog‘och mahsulotiga bo‘lgan yuqori talab hamda o‘rmon maydonlarini dehqonchilik, chorvachilik ehtiyojlari uchun  foydalanish tufaylidir. O‘rmonlarga qiron keltirilayotgan antropogen omillardan yana biri bo‘lib – o‘rmon yong‘inlari ham hisoblanadi. Yong‘inlar o‘rmonning tabiiy-ekologik imkoniyatlariga nihoyat darajada halokatli ta’sir ko‘rsatib o‘z navbatida o‘rmon ekotizimini yo‘q qiladi. Bu ofat tufayli atmosferaga katta miqdorda kimyoviy birikmalar, ayniqsa uglerod chiqariladi, tuproqning organik qismi hamda suvga katta ziyon etkazadi.

O‘rmonlar – o‘zaro aloqador va chambarchas bog‘langan tabiat komponetlarning murakkab tabiiy ekologik tizimi hisoblanadi. Mazkur tabiat tizimi o‘zining dinamik muvozatliligi, barqarorligi, yangilanish va qayta tiklashning yuqori qobiliyaliligi, energiya va moddaning alohida mutanosib nisbati, kechayotgan tabiiy jarayonlarning turg‘unligi va geografik bog‘liqligi bilan tavsiflanadi.

Bioxilma-xillik tufayli yuzaga kelayotgan mahsulotlar va xizmatlar ko‘lamini tasavvur qilish qiyin. Turlarning ma’lum turi o‘ta hayotiy muhimdir. Jumladan, insonlar 7000ga yaqin o‘simliklarni oziq-ovqat uchun ishlatadilar, 90 foiz jahon oziq-ovqat mahsuloti 20 tur hisobiga yaratiladi, shulardan 3 turi (bug‘doy, makkajo‘xori, sholi) oziq-ovqatga bo‘lgan jahon aholisi ehtiyojining yarmisini qoplaydi. Biologik resurslar sanoat va tibbiyot uchun muhim xom-ashyo manbasi ham hisoblanadi.

Oxirgi paytda, insoniyat yovvoiy o‘simlik va hayvon turlarining muhim ahamiyatini anglab etdi. Yovvoyi turlar tabiiy ekotizimlarning uzviy qismi bo‘lgan  hamda ma’lum hududda tarixan tarkib topgan tirik organizmlarning majuasi – biotaning uzviy komponenti hisoblanadi. Tabiiy biota qishloq xo‘jaligi, sanoat yoki tibbiyot uchun tabiiy resurs manbasi bo‘lib dam olish, hordiq chiqarish kabi rekreaqiya, estetik, ilmiy ehtiyojlarni qondirish hamda ekobiznesni yuritish, rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi.

Geografik zonallik qonuniyatiga binoan bioxilma-xillik geografik zonalar bo‘yicha taqsimlangan bo‘lib, qutblardan ekvatorga tomon  organizmlarning xilma-xilligi ko‘payib boradi. Masalan, nam tropik o‘rmonlardagi chuchuk suv hasharotlari soni mo‘‘tadil o‘rmonlardagi chuchuk suv hasharotlari sonidan 3-6 barobar ko‘pdir. Lotin Amerikasidagi nam tropik o‘rmonlardagi 1 ga maydonda 40-100 turdagi daraxt turlari uchraydi. Vaholanki, Shimoliy Amerikaning sharqiy qismida esa 1 ga maydonda 10-30 daraxt turlari uchraydi. Umuman olganda, Lotin Amerikasida Yer sharidagi o‘simlik va hayvon turlarining 40 foizi joylashgan.

Bioxilma-xillikning quruqlikdagi bunday qonuniyati suv (dengiz) muhitiga ham xosdir. Masalan, Arktika suvlaridagi assidiyalar turi atigi 100 dan sal ortiqroq bo‘lib, ularning tropik suvlardagi turi esa 600 dan ortiqdir.  Vertikal zonalar bo‘yicha esa balandlik oshgan sari organizmlarning xilma-xilligi va soni kamayib boradi.  Bunday  holat dengiz, okeanlarda chuqurlik oshgan sari organizm turlarining  xilma-xilligi hamda turlarning soni ham kamayib boradi.

1992 yil Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida o‘tkazilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Atrof-muhit va rivojlanish” bo‘yicha Xalqaro anjumanida “Biologik xilma-xillik to‘g‘risida Konvensiya” qabul qilingan.

Bioxilma-xillik to‘g‘risida Konvenqiyaning maqsadi – sayyoramizda bioxilma-xillikni saqlash, uning tarkibiy qismlaridan va genetik resurslaridan barqaror, adolatli va teng foydalanishdir.

O‘zbekistonda bioxilma-xillikni saqlashda qonun muhofazasi ostida olingan tabiiy hududlar alohida muhim o‘rin tutadi.

2004 yil 3 dekabrda “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilingan.   Mazkur Qonunning vazifasi - tipik, noyob, qimmatli tabiiy ob’ektlar va majmualarni, o‘simliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolish, inson faoliyatining tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi oldini olish, tabiiy jarayonlarni o‘rganish, atrof tabiiy muhit monitoringini olib borish, ekologik ma’rifat va tarbiyani takomillashtirishdan iboratdir.

1998 yil 1 aprelda O‘zbekiston Respublikasi mazkur Konvenqiyaga qo‘shilgan bo‘lib bu borada hukumatimiz tomonidan “Biologik xilma-xillikni saqlash Milliy strategiyasi va harakat rejasi” ishlab chiqilgan bo‘lib, Konvensiyaning muhim tamoyillari O‘zbekiston Respublikasining “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi (26.12.1997y.), “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi (26.12.1997y.) hamda boshqa qonunlarida o‘z aksini topgan.

Aytib o‘tish lozimki, O‘zbekistondagi flora va fauna tarkibi, ya’ni bioxilma-xilligi – 27000 o‘simlik va hayvonot turlari dunyosidan tarkib topgan. O‘zbekiston faunasi – ya’ni hayvonlar olami o‘z ichiga – 97 tur sutemizutuvchilarni, 424 tur qushlarni, 58 tur hasharotlarni, 83 tur baliqlarni oladi. O‘zbekiston florasi – o‘simliklar olami esa 4100 dan ortiq o‘simliklarni o‘z ichiga oladi.

Olimlar fikricha, Tabiat – bu uzun chambarchas zanjirdir, binobarin har bir o‘simlik va hayvonot turining yo‘qolishi Yer sayyorasi ekotizimini – Biosferani xavf ostiga qo‘yadi. O‘z navbatida bioxilma-xillik - Biosferadagi modda va energiya almashuvida kechayotgan biogeokimyoviy qikllarning barqarorligini ta’minlashda asosiy omil hisoblanib, Yerdagi hayotning asosidir. Tabiiy ekotizimlar xilma-xilligi o‘z navbatida o‘simlik va hayvon turlarining turli-tumanligini ta’minlaydi hamda tuproq sifatini yaxshilaydi, suv va havoni tozalaydi. Har bir tur esa tegishli ekotizimning zarur uzviy elementi hisoblanadi.

Bugungi kunda yer yuzidagi hayvonlar va o’simliklarning 40 foizi yo’q bo’lib ketish arafasida